جد

«لغت نامه دهخدا»

[جَدد] (ع اِ) پدر پدر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). نیاک. پدربزرگ. (یادداشت مؤلف). نیا. (ناظم الاطباء). پدر پدر چندانکه بالا رود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). پدر کلان. جد پدری. پدر مهین. نیاک :
تاش به حوا ملک خصال همه اُم
تاش به آدم بزرگوار همه جد.منوچهری.
|| پدر مادر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). ج، اَجداد، جُدود، جُدودَه. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || در اصطلاح فقهی، تهانوی آرد: فقها گویند جد یا صحیح است یا فاسد . جد صحیح شخص، کسی است که در نسبت آن شخص به او مادری نباشد مانند پدر پدر هرچندانکه بالا رود. و جد فاسد شخص آن است که در نسبت او به آن شخص مادری داخل شده باشد مثل پدر مادر و پدر پدر مادر و مانند آنها. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
یاد نیاری به هر بهاری جدت
توبره برداشتی شدی به سماروغ.منجیک.
سلسله جعدی بنفشه عارضی
کش فریدون افدر و پرویز جد.بوشعیب.
گفت [ مسعود ] همان شغل بتو ارزانی داشتیم اما باید که بدیوان ننشینی که آنجا قوم انبوه است و جد پدر ترا آن خدمت بوده است. (تاریخ بیهقی ص141). از چندان باغهای خرم و بناهای جانفزا... جد و پدر برادر بچهار پنج گز زمین بسنده... (تاریخ بیهقی ص383). دیگر روز بار داد و در صفهء دولت نشسته بود بر تخت پدر و جد. (تاریخ بیهقی ص256). || بخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). طالع. (شرح قاموس) : قصور اقبال و قعود جد و خمود دولت او را از استماع این کلمه و انتفاع بدین موعظه غافل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص117). علو جد و کمال اقبال او از ذروهء افلاک برگذشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 172).
هرکه رنجی برد گنجی شد پدید
هرکه جدی کرد در جدی رسید.(مثنوی).
بنده آزادی طمع دارد ز جد
عاشق آزادی نخواهد تا ابد.(مثنوی).
|| بهره. (منتهی الارب) (آنندراج) (شرح قاموس). حَظّ. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || نصیب. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج) :
نادیده بگویم از جد و بخت
کو چون بود از شکوه بر تخت.نظامی.
یکدگر را جد و جد میخواندید
سوی اژدرها فرس می راندید.(مثنوی).
|| رزق و روزی. (منتهی الارب) (آنندراج). رزق. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || حُظوَه. یا مکانت و منزلت در نزد مردم. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (ناظم الاطباء). بزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج). || عظمت. (ترجمان القرآن عادل) (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). و از این معنی است آیهء «و انه تعالی جد ربنا» (قرآن 72/3)؛ یعنی عظمت پروردگار ما و برخی به معانی دیگر تفسیر کرده اند. (اقرب الموارد).
- تعالی جده؛ : و از ایزد تعالی جده توفیق خواستم. (محمدبن عمر رادویانی).
|| کنارهء رود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بی نیازی و توانگری. در دعا آرند: لاینفع ذاالجد منکَ الجدّ؛ اَی لاینفع ذاالغنی عندک غناه و انما ینفعه العمل بطاعتک. کلمهء مِن در اینجا به معنی «عند» میباشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نیکبختی در دنیا. (از قطر المحیط). || روی زمین. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || مرد بخت مند. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بزرگ بهره. (قطر المحیط). || (مص)(1)بریدن جامه. (آنندراج) (منتهی الارب). بریدن. (از قطر المحیط). || چکیدن خانه از باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). جِدّ هم بهمین معنی است. (از قطر المحیط). || بریدن خرما از خرمابن(2). (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط). || بزرگ شدن در چشم مردم. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در حدیث انس آمده: کان الرجل منا اذا قرأ البقره و آل عمران جد فینا؛ یعنی در چشم ما بزرگ می شد. (از اقرب الموارد). || ریش گردیدن پستان ناقه از پستان بند. (آنندراج). جدت اخلاف الناقه؛ ریش گردید پستان ناقه از پستان بند. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد). || کوشش کردن در کار و سیر. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بخت مند شدن. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یقال: جددت یا فلان جداً، مجهولاً؛ اَی صرت ذا جد و حظ. (از قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خداوند بخت شدن. (از تاج المصادر بیهقی).
(1) - در اقرب الموارد این معنی در ذیل مصدر جده آمده است بدینسان: جد الثوب جِدَّهً؛ جدید گردید، یعنی چنانک بافنده آن را برید. رجوع به جده شود.
(2) - در اقرب الموارد این معنی نیز در ذیل جِدَّه بدینسان آمده: جد النخل جِدَّهً؛ قطع کرد آن را. و رجوع به جده شود.