جزء

«لغت نامه دهخدا»

[جَزْءْ] (ع مص) بخش کردن و پاره پاره نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاره پاره کردن. (دهار) (ناظم الاطباء). تقسیم و تجزیه کردن. (از متن اللغه) (از اقرب الموارد). || محکم بستن. (از متن اللغه) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد از قاموس). || جُزء چیزی را گرفتن. (از ذیل اقرب الموارد). || بسنده کردن و قناعت کردن به چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغه) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). جُزء. (از متن اللغه). رجوع به جُزء شود و بدین معنی با باء آید، چنانکه در «جزأ بالشی ء»؛ بسنده کرد به آن چیز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ساقط کردن، چنانکه در «جزأ الشعر»؛ یعنی ساقط کرد تمام یک جزء از آن شعر را. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || (اصطلاح عروض) حذف کردن دو جزء از یک بیت است همچون حذف کردن عروض و ضرب و آن را مجزو نامند. (از تعریفات جرجانی). و نزد اهل عروض، ساقط کردن ضرب و عروض است از بیت و شعری را که جَزْء در آن روی داده مجزو نامند و اصل بحر مقتضب چهار «مستفعلن مفعولاتُ» باشد و آن بحر در شعر عرب جز بصورت مجزو نیاید. در کتاب عروض سیفی اینچنین ذکر شده است و در برخی از رسائل عروض عربی چنین آمده: مجزو یک بیت شعر است که جزء از آن افتاده باشد، خواه سداسی و خواه رباعی باشد. و برگشت هر دو به یک امر است و مؤید این معنی گفتهء صاحب عنوان الشرف است که گوید: مجزو بیتی را گویند که عروض و ضرب آن ساقط شده باشد. لیکن در رسالهء قطب الدین سرخسی آمده که: جَزْء ناقص بودن یکسوم اجزاء بیت باشد و بنابراین جزء جز در بحر مسدس متصور نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).