«لغت نامه دهخدا»
[رِ] (اِخ) ابن حِلَّزَه الیشکری الوائلی. شاعری جاهلی، و یکی از فحول شعرا و اصحاب معلقات است. ابوعبیده گوید بهترین شعرا که دارای قصائد طوالند سه تن باشند؛ عمروبن کلثوم و حارث بن حلزه و طرفه بن العبد. و او ابرص بود و در فخر بدان پایه بود که بدو مثل زنند و «افخر من حارث بن حلزه» گویند. اصمعی گوید حارث معلقهء خود را که عادهً آن را قصیدهء ششم از معلقات میشمارند و بمطلع: آذنتنا ببینها اسماء رب ثاو یمل منه الثواء. است، در 135 سالگی در پیشگاه عمروبن هند به کمان و یا نیزهء خود تکیه کرده، ارتجا، بگفته است و چنان گرم گفتار خود بوده که سنان نیزه به تن او فرو شده و وی درد آن درنیافته است و گویند مبروصین را پیش عمرو راه نمی دادند و چون حارث ابرص بود اجازهء رفتن نزد عمرو نداشت روزی در پس قبهء عمرو قصیدهء خود را بخواند و عمرو بشنید و حارث را نزد خود طلبید ابو عمرو شیبانی به ارتجال این قصیده در یک موقف پیوسته در شگفت بود و می گفت اگر آن را در یک سال نیز می گفت بأسی بر او نبود. صولی گوید: تأهّب سفر و جمع وسائل آن را بهتر از این گفتهء حارث وصف نتوان کرد: اجمعوا امرهم عشاءً فلما اصبحوا اصبحت لهم ضوضاءُ من منادِ و من مجیب و من تص هالِ خیلِ خلال ذاک رُغاءُ. گویند بکربن وائل و تمیم بن مر نزد ملکی از ملوک عرب حضور یافتند و میان آن دو مفاخره و منازعه در گرفت و تخم بغضاء و عداوت بین بکرو تمیم از آن روز کشته شد تا آنجا که با بهانه ای جزئی جنگ بیست چهارساله ای میان آنان برپا شد و حارث در این معنی گوید: قرّ بی یا خَلَیّ ویحک درعی لقحت حربنا و حرب تمیم اخوه قَرّ شوا الذنوب علینا فی حدیث من دهرهم و قدیم طلبوا صلحنا ولات اوانِ ان ما یطلبون فوق النجوم. و او راست: لمن الدیار عفون بالحبس آیا تهاکمهارق الفرس لا شی ء فیها غیر اصوره سفع الخدود یلحن فی الشمس و غیر آثار الجیاد باع راض الجماد و آیه الدعس فحبست فیها الرکب احدس فی کل الامور و کنت ذاحدس. * لا أعرفنّک ان ارسلت قافیه تلقی المعاذیر ان لم تنفع العذر ان السعید له فی غیره عظه و فی التجارب تحکیم و معتبر. * واذکروا حلف ذی المجاز و ماقُ دّمَ فیه العهود والکفلاء حذر الخون والتعدی وهل تن قض ما فی المهارق الاهواء. * و نیز او راست: یا ایها المزمع ثم انثنی لا یثنک الحازی ولا الشاحج و لا قعید اعضب قرنه هاج له من مرتع هائج بینا الفتی یسعی و یُسعی له تاح له من امره خالج یترک ما رَفَّحَ من عیشه یعبث فیه همج هامج قلت لعمر و حین ارسلته و قد حبا من دوننا عالج لا تکسع الشول باغبارها انک لا تدری من الناثُج و اصبب لاُِضیافک البانها فأنّ شرّاللبن الوالج. و جاحظ آرد که ابوعبیده گفته است قسمتی از این اشعار مصنوع است. و هم از اوست: و هم زباب حائر لا تسمع الاَذان رعدا. و از اشعار اوست که بدان مثل زنند: عش بجد لایضرک النوک ما او تیت جدا والنوک خیر فی ظلال العیش ممن عاش کدا. وفات حارث در حدود سنهء 50 پیش از هجرت (مطابق سال 570 م.) بوده است. رجوع به الشعر والشعراء ابن قتیبه چ مصر سنهء 1932 م. ص 53 و عیون الاخبار ابن قتیبه ج 2 ص 95 و 96 البیان والتبیین ج 2 ص 31 و 86 و ج 3 ص 6 و 184 و رجوع به عقدالفرید چ محمد سعیدالعریان ج 2 ص 151 و ج 3 ص 309 و ج 6 ص 120 و قاموس الاعلام ترکی و رجوع به الموشح ص 77 و ص 233 و الاعلام زرکلی ج 1 ص 201 شود.