حرف نسبت

«لغت نامه دهخدا»

[حَ فِ نِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شمس قیس گوید: الفی است که در اواخر بعضی نعوت فایدهء نسبت دهد، چنانکه فراخا و درازا و پهنا و باریکا و باشد که نونی درافزایند و گویند فراخنا و درازنا و معنی آن فراخی و درازی است، الاّ آنکه این الفاظ عام تر است و آن خاص تر. (المعجم فی معاییر اشعارالعجم ص155). و رجوع به «آ» و «نا» شود. و نیز در جای دیگر گوید: یائی است که در اواخر اسماء فایدهء نسبت دهد، چنانکه عراقی و خراسانی و آبی و آتشی و همچنین روشنائی و مردمی و آهستگی و هم راهی و همشهری. (المعجم ص188). و رجوع به «ی» شود. و نیز همو در زیر عنوان حرف نسبت و تکریر اعداد گوید: گاف و الف و نونی است که در اواخر بعضی اسماء معنی نسبت دهد، چنانکه درمگان و گروگان، یعنی آنچه مال شمارند و آنچه گرو را شاید، و چنانکه مادرگان و پدرگان، یعنی آنچه به فرزند رسیده باشد از مادر و پدر و خدایگان، یعنی گماشتهء خدا بر خلق و رایگان در اصل راه گان بوده است حرف ها به همزهء ملینه بدل کرده اند و بصورت یاء مینویسند، یعنی آنچه در راه یابند بی بدل عوض (یا بی بدل و عوض) و تحمل مشقت کسبی و سعیی و شایگان همچنین در اصل شاه گان بوده است یعنی کاری که بحکم پادشاه کنند بی مزد و منت، چنانکه شهید شاعر گفته است:
مفرمای درویش را شایگان.
و گویند بیگار و شاگار یعنی کار بحکم زور و بیمزد و گنج شایگان یعنی گنجی که شاهان نهاده باشند یا گنجی که لایق شاهان تواند بود و آنچه رشید گفته است:
اشعار پربدایع دوشیزهء منست
بی شایگان و لیک به از گنج شایگان
یعنی بی قوافی نادرست که حرف رَویّ آن اصلی نباشد و بحکم آنکه شاعر در استعمال حروف جمع چون مردان و زنان و سایر حروف زواید بجای حروف رَویّ چون الف ملکا و شرقا و غربا، و راء رفتار و گفتار، و نون آمدن و رفتن و امثال آن سعی اندیشه و رویتی نبرده است، و به ایراد آن در جمله قوافی صحیح که حروف رَویّ آن از اصل کلمه باشد متحکم است آن قوافی را شایگان خواندند، چنانکه ازرقی گفته است:
آن همام دولت عالی جمال دین حق
آن فخار جمع شاهان مفخر سلجوقیان.
و چنانکه خاقانی گفته است:
«باران جود از ابر کف شرقا و غربا ریخته».
و چنانکه بلفرج گفته است:
«راغها باغ کند یمن قدومت ملکا».
و چنانکه کمال اسماعیل گفته است:
«ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش».
و چنانکه انوری گفته است:
تا نگوئی که شعر مختصر است
مختصر نیست چون توئی معنیش.
و گاف و الف و نون چون به اواخر اعداد درآید تکریر عدد فایده دهد، چنانکه دوگان و سه گان و چهارگان به معنی دودو و سه سه و چهارچهار. و هو معنی قوله تعالی مَثْنی و ثُلاث و رُباع(1). (المعجم صص 175-177).
(1) - قرآن 4/3.
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر