حروفیان

«لغت نامه دهخدا»

"[حُ] (اِخ) حروفیه. دارندگان مذهبی که پایهء آن بر افکار خرافی علم الحروف نهاده شده است. تاریخ اعتقاد به خاصیت داشتن حروف در اسلام بسیار کهن است. ابن ندیم در الفهرست (ص429) معزمین یعنی دعانویسان را دو گروه دانسته، یکی را صاحب طریقهء محموده و روش پسندیده نام نهاده، دوم را مذموم و ناپسندیده، گوید: نخستین کسی که در اسلام به این علم پرداخت ابونصر احمدبن هلال بکیل است، و بعد از وی هلال بن وصیف، صاحب «الروح المتلاشیه» و «المفاخر فی الاعمال» و «تفسیر ما قاله الشیاطین لسلیمان» و بعد از وی ابن الامام است که همزمان المعتز خلیفهء عباسی (251-255 ه . ق.) بود. ابن خلدون (732-806 ه . ق.) در بند 22 از فصل ششم از کتاب اول مقدمه ای که بر تاریخ نگاشته، زیر عنوان «علم السحر و الطلسمات» مطالبی آورده که برای شناسائی مذهب حروفیه نیز مفید است، و سپس در بند 23 همان فصل زیر عنوان «علم اسرارالحروف» بتفصیل این مذهب باستانی را معرفی کرده است. وی میگوید: این علم سیمیا نام دارد، و از وقتی که غُلاه متصوفه در اسلام یافت شدند، و به خیال راه یافتن به ماورای حواس افتادند، و قائل به درجات نزولی و صعودی وجود شدند، و ارواح افلاک را مظاهر آسمانی خدا دانستند، این علم یافت شد، زیرا که اسماء خدا که بوجودآورندگان جهانند مرکب از حروف هستند، پس حروف در حقیقت تشکیل دهندهء همهء عوالم، و روح عالم هستند و بنابراین میتوان بوسیلهء آن حروف و اسماء حسنی در عالم طبیعت تأثیر نمود. سپس دربارهء چگونگی تأثیر حروف و سبب آن اختلاف کرده، دسته ای گویند علت این تأثیر همان مزاج حروف است. اینان برای حروف مانند عناصر اربعه، چهار قسم مزاج قائلند، هفت حرف آتشین مزاج که عبارت است از: «ا، ه، ط، م، ف، س، ذ» و هفت حرف هوائی «ب، و، ی، ن، ض، ت، ظ» و هفت حرف خاکی «د، ح، ل، ع، خ، ش» و هفت حرف آبی مزاج «ج، ث، ز، ص، ع، ق، ک». بوسیلهء حروف آتشین بیماریهای سرد دفع و حرارت را تقویت کنند مانند تأثیرات مریخ. و بوسیلهء حرفهای آبی اعمال ضد آن انجام دهند. و دستهء دیگر علت تأثیر حروف را در عددی که در آن حرف پنهان است میدانند. اینان گویند هر حرفی نمایندهء عددی است (ا، ب، ج، د = 1، 2، 3، 4). موضوع علم کیمیا نزد ایشان تأثیر جسم در جسم است، و موضوع علم سیمیا تأثیر روح در جسم میباشد. و تناسب میان حرف و عدد در نزد اینها، و تناسب میان حرفها و مزاجهای چهارگانه، نزد دستهء اول، امری علمی و منطقی نیست، بلکه یک مسئلهء کشفی و ذوقی میباشد. و نیز ابن خلدون گوید: فرق اهل طلسم و اهل اسماء، آن است که اهل طلسم و سحر به برخی ریاضت های جسمانی احتیاج دارند اما اهل اسماء ریاضتشان ریاضت اکبر است و تصرفات ایشان کرامت خدائی میباشد، و تحت قانون درنیاید، لیکن گاهی اینان نیز قانونهائی برای ا��تباط میان کلمات و ستارگان وضع کرده، همان تقسیمات کاهنان و نجومیان را در حروف و کلمات آرند و برخی به این نیز اکتفا نکرده مانند مسلحهء مجریطی، و احمد بونی، آیات قرآن را نیز دسته بندی کرده و هر دسته ای را با یکی از ستارگان، و هر ستاره را با قطعه ای از عالم طبیعت مربوط دانند. و نیز در اینجا ابن خلدون استخراج جواب از حروف سؤال را یکی از انواع علم سیمیا (علم الحروف) شمرده و به ذکر مباحث این علوم پرداخته است. باید اضافه کرد که گفتار ابن خلدون راجع به حروفیان قرن هفتم و هشتم میباشد، و پس از وی تا قرن نهم که مذهب موضوع بحث ما در آن تأسیس شده است، اندکی تغییر رخ داده یعنی از جنبهء علمی بقول ابن خلدون «طلسمی و سحری» این افکار کاسته شده است. (فهرست کتابخانهء دانشگاه ج1 صص80-82). در پایان سدهء هشتم و روزگار تیمور مردی بنام شیخ رجب برسی(1)و دیگری بنام محمود مطرود پسیخانی می بینیم که خود و شاگردان ایشان افکار صوفیانه و فلسفهء اشراق سهروردی را با پندارهائی دربارهء سحر و طلسم درآمیخته برای دعا و ذکر و بر زبان راندن واژه ها و حروف و شماره ها نیروئی می پنداشته اند. فضل الله به حروفی شهرت یافت و پیروانش حروفیان و حروفیه خوانده شدند.
فضل الله استرابادی(2) با بیان معنی های شگفت انگیز برای آیه های قرآن و سخنان پیغمبر اسلام دین نوی پدید آورد. و بنیاد تفسیرهای خود را بر اصالت حروف نهاد(3). وی میگفت هرکه میخواهد راه به معنی درست کتابهای آسمانی و سخنان پیغمبران پیشین ببرد، باید با معنی و خواص و راز حروف آشنا شود. و او خود نیز معنی های شگفتی که برای قرآن و سخنان پیغمبر اسلام بیان میکرد از همین راه بدست آورده بود(4).
دکتر کیا گوید: فضل در جاودان نامه(5) که بزرگترین کتاب اوست به تفسیر قرآن با آوردن سخنانی از پیغمبر اسلام و گاهی از انجیل پرداخته(6) و بیشتر خود را «و من عنده علم الکتاب» خوانده، ولی در همین کتاب و کتابهای دیگر وی و در نوشته های پیروانش این نام ها و لقب ها و صفت ها نیز برای او دیده میشود: «مسیح»(7) و «مهدی» و «قائم آل محمد (ص)» و «خاتم اولیا» یا «ختم اولیا» و «خاتم ثانی» یا «ختم ثانی» و «مظهر الوهیت» و «صاحب ولایت»(8) و «شهید» یا «شهید محمد»(9) و «صاحب بیان» و «صاحب تأویل» یا «صاحب علم تأویل» (تأویل قرآن و حدیث) و «مظهر کلام قدیم» و کسی که راه به سرایر کتاب آسمانی یافته و به سرّ «اوحی الی عبده ما اوحی» (قرآن 53/10) رسیده، و روح او بر ملا اعلی و آسمانها گذر کرده، و از پیش خدا و بهشت آمده، و به مقامی رسیده که شیطان را در آن راه نیست، و کسی که به عالم ارواح و ذات و صفات ملکوت رسیده و مشاهدهء ماکان و مایکون کرده و راه به علم خدائی برده و علم خدائی نزد اوست، و کسی که گروه ناجی را از میان مسلمانان م��شناسد(10) و «حضرت رسالت»(11) و «صورت اصل خدائی» و «ذبح عظیم» و «شهید اعلا»(12) و پیروانش بیشتر او را خدا و حق (یا بنامهای دیگر خدا یا صفت های خدائی) میخوانند. و در نثر بیشتر از او بنام «صایل» یا «حضرت صایل»(13) و «حضرت بزرگواری» یاد میکنند. و صفت او در نوشته های ایشان «عز فضله» یا «جل عزه» یا «جل عزه و عز فضله»(14) است. فضل گواه حقانیت دعویهای خود را بیان معنی های تازه ای میداند که برای قرآن و سخنان پیغمبر اسلام و گاهی انجیل آورده که بنظر او معنی راستین آنهاست و کسی جز وی بدان راه نیافته است و از همین رو خود را «و من عنده علم الکتاب» میخواند. فضل کتاب آسمانی که وحی باشد و جبرئیل یا فرشتهء دیگری از آسمان آورده باشد ندارد، زیرا او میپذیرد و میگوید که نبوت به پیغمبر اسلام پایان یافته و پس از وی باب وحی مسدود است، و آخرین کتاب آسمانی قرآن است، ولی از این سخنان فضل نباید گمان کرد که پیروان او گروهی از مسلمانانند، زیرا اندیشه ها و سخنان و تفسیرهای او با مسلمانی و آنچه مسلمانان از قرآن و سخنان پیغمبر خود فهمیده اند فرق دارد، و دعویهای او چنانکه گذشت به اندازه ای بزرگ است که پیش پیروان خود و بگفتهء خود برتر از هر پیغمبری است و آنچه برای هیچ پیغمبری به وحی و الهام روشن نشده برای او آشکار است و آنچه هیچ پیغمبری نگفته او میگوید. از این رو با آنکه بنیاد را بر مسلمانی نهاده باید او را پدیدآورندهء دین نوی دانست و خود او این معنی را در نامه ای که از شروان در پایان زندگانی به یکی از یاران خویش نوشته و در ذیل آورده خواهد شد آشکارا کرده است. (واژه نامهء گرگانی صص9-11).
اهمیت مذهب حروفی: نوشته های فضل و پیروانش نشان میدهد که وی با اندیشه های صوفیان و اسماعیلیان و زبانهای عربی و ترکی آشنائی داشته و برخی از نوشته های عیسوی و شاید تورات را دیده است. وی مخالفین خود را قشری و خود را واقع بین و طرفداران خویش را آزادگان شمرده است. براون گوید: این مذهب از آن جهت قابل توجه و شایستهء مطالعه است که نه تنها مبادی و تعالیم عجیبه و ادبیاتی وسیع ایجاد کرد و مخصوصاً اشعار بسیار به فارسی و ترکی بجای گذاشت، بلکه از لحاظ حوادثی عظیم که به وجود آورد دارای اهمیت تاریخی میباشد. عقوبت ها و شدائد بسیار از یک طرف، و قتل و کشتارهای زیاد از طرف دیگر، همه بواسطهء بروز این عقیده واقع شد. گرچه پیروان آن ظاهراً در ایران دوامی نیاوردند، لکن از خاک ایران تجاوز کرده در کشور ترکیه محیط مساعدی برای ترقی و تکامل خود پیدا کردند، و در لباس طائفهء دراویش بکتاشی نشو و نما یافتند. و این سلسله مهمترین نمایندهء آن عقاید میباشد. مورخین ایرانی، راجع به این جماعت و مؤسس آن بکلی خاموش مانده اند. تنها اشاره ای که در این باب در تواریخ فارسی ملاحظه میشود در مجمل فصیحی خوافی در ذیل حوادث سال 829 ه . ق./ 1426 م. است، و مفصل تر از آن در حبیب السیر آمده است(15) که در ذیل وقایع سال بعد در روز 23 رجب 829 ه . ق./ 4 مارس 1426 م. داستان سوءقصد احمد لر حروفی را به شاهرخ ذکر کرده است. تا آنجا که بایسنقر جمعی را دستگیر کرده بکشت و اجساد آنها را بسوزانید و از آنجمله یکی خواجه عضدالدین نوهء فضل الله استرآبادی حروفی بوده است. و نیز سید قاسم الانوار شاعر صوفی معروف نیز مورد سوءظن واقع شده و بحکم بایسنقر از هرات تبعید گردید. دیگر از موارد معدودی که در این باب مطلبی دارد کتاب انباء ابن حجر است که بعداً یاد خواهد شد. تعالیم فضل الله ابتدا در کتابی بسیار عجیب که قسمتی به عربی و قسمتی به فارسی و بعضی دیگر به یکی از لهجه های محلی ایران است نوشته شده، و آن موسوم است به «جاویدان کبیر» که نسخ متعدد خطی آن در کتابخانه های ایاصوفیه، اسلامبول و موزهء بریطانیا شمارهء Or. 5957و لیدن و کمبریج و نزد من [ براون ]موجود است. اولین شرح و بیان راجع به آن کتاب بزبانهای اروپائی یادداشتهای مختصری است راجع به نسخهء موجود در لیدن (فهرست کتابخانهء لیدن ج4 ص298)، و سپس شرح مفصلتری از آن کتاب را کلمان هوارت(16) نوشته که بر اساس نسخهء موجود در اسلامبول میباشد و ظاهراً اسم حقیقی آنرا ننگاشته و آنرا «مسائلی دربارهء قرآن» نامیده است. مسیو هوارت بیشتر توجه به زبان و لغت آن کتاب خطی داشته و از معانی و مطالب آن بحثی ننموده است، زیرا در آن تاریخ هنوز معلوم نبود که «جاویدان کبیر» کتاب بزرگ طایفهء حروفیه تألیف فضل الله استرابادی میباشد. من خود نیز یادداشت مفصلی در باب نسخهء موجود در کمبریج که قب در اسلامبول خریداری شده بود، در فهرست نسخ فارسی دانشگاه کمبریج در 1896 م. نوشته ام. یکی از خصائص جالب توجه این نسخه آن است که محتوی بر ضمیمه ای میباشد که در آن حوادثی را به یکی از لهجه های فارسی نگاشته و آن را تا حدی با مرکب سرخ ترجمه کرده اند، و شامل یک سلسله از خوابها و رؤیاهائی میباشد که فضل الله دیده است. بسیاری از این خوابها را با تاریخ ذکر کرده که قدیم ترین آن به سال 765 ه . ق./ 1363 م. واقع شده، زمانی که تعبیر رؤیا و شرح مکاشفات، محل اعتقاد بوده است، و آخرین آن به سال 796 ه . ق./ 1393 م. است، از این روی شامل یک دورهء سی ساله میباشد و در ضمن آن به بسیاری از اماکن و اشخاص اشاره کرده است که بعداً یاد خواهد شد. فهم این رؤیاها با وجود کمک فرهنگ و لغتنامه که بسیاری از کلمات وارد در لهجهء متن کتاب را شرح میدهد باز متعسر و مشکل است و ظاهراً بیشتر آنها صورت یادداشت دارد، و برای آن است که آن خواب را به خاطر نویسنده بیاورد، و گویا آن ها جزو کتاب جاویدان کبیر نمیباشد و شاید در غالب نسخ آن کتاب نیز وجود نداشته باشند. (از سعدی تا جامی صص393-398).
فضل الله کیست؟
1- ابن حجر عسقلانی متوفی به سال 852 ه . ق. / 1428 م. در «الانباء» مینویسد: «فضل الله پسر ابومحمد تبریزی یکی از مبتدعین است که طریقهء ریاضت نفسانی پیش گرفت، و در اثر تعالیم ضلال وی فرقه ای ایجاد شد که به حروفیه مشهور است. او معتقد است که حروف الفبا ممسوخات انسانی میباشد، و از اینگونه خرافات و اوهام بسیار بهم بافته است. وی امیر تیمور لنگ را دعوت به دین و عقیدت خود نمود لیکن امیر نپذیرفته امر به قتل او داد، پسرش میرانشاه که فضل الله به نزد وی پناه برده بود از این امر آگاه شد و بدست خود سر او را قطع کرد. چون تیمور از این خبر آگاه شد سر و جسد او را طلب کرد و امر فرمود بسوزانند. این واقعه در سال 804 ه . ق. اتفاق افتاد»(17).
2- شمس الدین محمد بن عبدالرحمان سخاوی (متوفی 902 ه . ق.) در کتاب الضوء اللامع لاهل القرن التاسع(18) دو مرتبه او را یاد کرده، اول بشمارهء 583 که در آنجا او را تبریزی خوانده، دوم بشمارهء 586 که در آن او را استرآبادی شمرده است، و در هریک از آن دو جا اتحاد او را با دیگری احتمال داده است. وی مینویسد: «فضل الله ابوالفضل استرابادی عجمی و نام او عبدالرحمان است ولی به سید فضل الله حلال خور شهرت داشت، به این معنی که حلال میخورد. او به اندازه ای پارسا و پرهیزگار بود که دربارهء وی آورده اند که در همهء زندگانی خویش از خوراک کسی نچشید و از کسی چیزی نپذیرفت و طاقیه های عجمی میدوخت و از بهای آن روزی میخورد و با این وصف از دانش ها و قدرت بر نظم و نثر بخوبی برخوردار بود و از وی سخنانی نقل شد، و بسبب آن مجلسها در گیلان و جز آن در پیشگاه علما و فقها برای وی برپا شد، تا آنکه در مجلسی در سمرقند فرمان به ریختن خون او داده شد، پس ویرا در النجاء (ظ: النجق) از توابع تبریز در سال 804 ه . ق. کشتند و او پیروان فراوان در نقاط جهان داشت که از بسیاری بشمار نمی آیند، و به داشتن «نمد سپید» بر سر و در تن خویش مشخص اند، و تعطیل و مباح بودن محرمات و ترک واجبات را آشکار میدارند و بدان عقاید گروهی از جغتای و عجمیان دیگر را فاسد کردند و چون فساد ایشان در هرات و جز آن فزونی گرفت، خاقان معین الدین شاهرخ پسر تیمور لنگ فرمان داد که ایشان را از شهرهای وی بیرون کنند و مردم را بدان برانگیخت، پس دو مرد از ایشان هنگام نماز آدینه که او در مسجد جامع بود به وی حمله کردند و او را زدند و بسختی زخمی نمودند که ناچار دیرزمانی بستری شد، و هم در پی آن مرد. و آن دو مرد در همان زمان به سخت ترین شکلی کشته شدند و این در عقود(19) مقریزی آمده است».
3- تقی الدین اوحدی در اوایل سدهء یازدهم در عرقات العاشقین(20) مینویسد: سید فضل نعیمی نعیم جنت جاودانی و نفحهء فردوس زندگانی، صاحب کمالات ظاهری و باطنی حقیقی و مجازی بوده، در جمیع علوم و رسوم سیَّما علوم غریبه و تصوف و حکمت مرتبه ای عالی دارد. تصانیف مشکلهء کاملهء شامله از او در میان است، همه مرموز، چون جاودان کبیر و صغیر و ساقی نامه و غیره و بسیاری از مقبول و مردود در حلقهء ارادت او درآمده غاشیهء متابعت او بر دوش هوش کشیده اند، بغایت صاحب ترک و تجرید و تفرید و توحید است، صاحب سلسلهء حرف و غرقهء محیطی بس شگرف آمده، سید نسیمی و محمود مطرود پسیخانی از جملهء مریدان او بوده اند. گویند محمود را بسبب انانیت از در خود رانده مردود [ نمود ] و از نظر انداخت. و او در برابر حرف وی، از نقطه کارخانه پرداخت، و خود را مطرود و ملعون ازل و ابد ساخت(21). غرض که وی بعد از آنکه از مجلس او رانده شد، هزار و یک رساله و شانزده جلد کتاب چنانچه نزد امتای(22) او متداول است پرداخت. اما سخنان سید نعیمی بسیار بزرگانه و کاملانه [ و ] واصلانه است و نسبتی به زخارف آن مطرود ندارد که از هر طایفه سخنی برداشته مذهبی نام کرده، و سید نعیمی با امیر تیمور صاحبقران معاصر بوده، او راست حکایت: نقل است که بسبب تعبیر خوابی که وی را کرده بود امیر شاهرخ با او دشمن شده بود. بعد از فوت پدر کس فرستاد تا او را در قصبهء باونات شهید کردند و قاتل او را نیز کشت، و وی قبل از قتل از آن احوال همه نشان داده اشاره کرده بود، چه در جفر جامع و خافیه و خابیه و ابیض و احمر و اسود بغایت متبحر [ بود ] و قصیده ای که بعضی حالات بعد از زمان خود را گفته مشهور است، اما بعضی از آنها را بعضی الحاقی دانسته اند، والله اعلم.
4- تربیت گوید(23): در پنجشنبه 6 ذی قعدهء 796 ه . ق. امیرانشاه پسر سیم تیمور بحکم پدر فضل الله را از شروان احضار کرد و به فتوای علما کشت و به پاهایش ریسمان بست و در کوچه و بازار گردانید و قبر او در الگای (النجق) نخجوان است و ابوالحسن علی الاعلی تاریخ مرگ او را چنین سروده است:
ست و تسعین ماه ذی قعده بدان
روم شد مغلوب اما این زمان.
موطن فضل کجاست؟
سخاوی در الضوء اللامع یک جا او را استرابادی و یک جا تبریزی خوانده است. رضاقلیخان او را مشهدی دانسته و ابن حجر و شمس الدین سامی و تربیت ویرا تبریزی خوانده اند و این دو نادرست است، زیرا او خود را در نومنامه(24) فضل استرابادی میخواند، و نیز از این کتاب پیداست که او در استراباد میزیسته، و همچنین نویسندگان ایرانی که نزدیک به روزگار او میزیستند ویرا استرابادی خوانده اند. و اسحاق افندی در کتاب «کشف الاسرار» که از حروفیه و فضل آگاهی های گرانبها میدهد مانند مقریزی و حاجی خلیفه (ذیل عرشنامه) او را استرابادی میداند. و سه کتاب فضل نیز به گویشی است که با گویش آذری شهر تبریز فرق بسیار دارد(25) و آن گویش در نوشته های حروفیان بنام استراباد�� خوانده شده است(26). رجوع به واژه نامهء گرگانی ص29 شود.
سال قتل فضل: سال کشتن او را از 796 ه . ق. تا 804 ه . ق. نوشته اند. گذشته از شعرهای یکی از یاران بسیار نزدیک وی که تربیت آورده و یک بیت آن نقل شد و در آنها 796 ه . ق. یاد شده، یکی از پیروان دیگر او نیز بر ورق کاغذی سال چند پیش آمد بزرگ دین خود را یادداشت کرده(27) از آنجمله مینویسد: «ظهور و بروز ف (فضل) خدا از هجرت حبیب خدا در هفتصد و هشتاد و هشت شد و ولادت او در هفتصد و چهل واقع شد و شهادت او در هفتصد و نود و شش و مقتول شدن دجال که مارانشاه است(28)علیه اللعنه در 803 ه . ق.»(29). و عمر فضل در زمان مرگ 56 سال بود، و مرگ خلیفهء او ملقب به علی الاعلی در 822 ه . ق.(30) و در نومنامه که فضل در آن خوابهای خود را یادداشت کرده و در برخی سال دیدن خواب را نیز داده، خوابی پس از سال 796 دیده نمیشود و فقط یک خواب از همین سال هست. (از واژه نامهء گرگانی ص30).
فضل الله در نجف و شیروان: عزاوی بنقل از «نواقض الروافض» آرد که فضل بیست سال ساکن نجف بود. دکتر کیا گوید: وی در پایان زندگانی در شروان (باکو یا باکویه) میزیسته و زندانی یا پناهنده در آنجا بوده است و گواه بر این معنی نامه ای است که از آنجا به یکی از یاران خود نوشته(31) و بعدها بر آن عنوان وصیت نامه افزوده اند و حال آنکه وصیت نامه ای که حروفیان از آن یاد میکنند جز این است. اینک متن نامه: «سواد خط مبارک ح ف ج ه (حضرت فضل جل عزه) بر قطعه کاغذ نوشته در میان اوراق «محبت نامهء» الهی بود.
یک دل از شوق سخنها دارم
قاصدی نیست که در پیش تو تقریر کند.
خدا بر حال این فقیر گواه است که بغیر از تفرقهء اطفال و مفارقت اصحاب هیچ نگرانی نمانده است، مسئله ای چند که نگران بود تسلیم آن عزیز و عزیزان کرده است، اگر حق تعالی به جمیع نیک خواسته باشد برسد. باقی
تا چه خواهد کرد یارب یارب شبهای من.
در همه عمرم مرا یک دوست در شروان نبود
دوست کی باشد؟ کجا؟ ای کاش بودی آشنا
من حسین وقت و نااهلان یزید و شمر من
روزگارم جمله عاشورا و شروان کربلا.
بر آن عزیزان پوشیده نیست که این فقیر را از جهت دین نگرانی نمانده است. سلام و دعای ما در این آخر به اصحاب و یاران و دوستان برسانند و نوع (نوعی) سازند که قاعده ها و این ابیات و این حقایق به ایشان برسد. روز (روزی) چند به گوشه ای ناشناخت فروکش کنند و آنرا ضبط بکنند. و این آئین نواست آن فرزند واماندگان و آزادگان را از ما بپرسند والسلام».
و دیگر این عبارت جاودان نامه که گویا پیروان او به آن کتاب افزوده اند: «بسم الله الرحمن الرحیم دانستن تقسیم زمان «و خمرت طینه آدم بیدی اربعین صباحاً» و «واعدنا موسی ثلثین لیله و اتممناها بعشر»(32). و اربعین گوشه نشینان و چهل سال حضرت رسالت (فضل) در باکویه که اربعین چند ساعت بو (باشد) که خلقت آدم در خو (او) کی (کرد) در باکویه در دوم ربیع الاَخر سنهء ست و تسعین و سبعمائه». و این دو بیت از «قیامتنامهء» علی الاعلی خلیفهء فضل:
آمد چو ندا ز راه باکو
برخیز بتا و دست و پا کو
آنجای نشست دلبر ماست
با آنکه برفت جاش برجاست.
و این دو بیت آخر نسخه ای از «محبت نامه» که معرفی آن خواهد آمد و یکی از پیروان فضل نوشته است :
ای بهشت جاودانم روی تو
با محبت عرش نامه روی تو
تا بخوانم روضهء باکوی تو
میرسد از نامهء نو بوی تو.
نامهء فضل و عبارت «جاودان نامه» و دو بیت علی الاعلی و این عبارت که بر حاشیهء ورق 371 جاودان نامه نوشته شده است: «این سه اوراق آن است که سیدحسن در تاریخ یوم الاربعاء فی سته عشر جمادی الاَخر از باکویه آورد»، شاید برساند که فضل در شروان (باکو) برگهائی از جاودان نامه را نوشته است. اما عبارت زیر گواه بر آن است که همهء آن کتاب در شروان نوشته نشده است و این عبارت بر ورق 122 آن نسخه بخط درشت مانند عنوان فصل دیده میشود: « مقدمهء این نوشتن در بروجرد و اَ (آن) خواب در آسمان واشون (باز شدن) و خدا و ملایکه و حور» و از این رو آنچه تربیت یاد میکند که جاودان نامه را در شروان نوشته اگر معنی آن همهء جاودان نامه باشد بنظر درست نمیرسد. دو بیت پایان نسخهء محبت نامه نشان میدهد که برای فضل روضه میخواندند و «روضهء باکو» مانند «روضهء کربلا» بود. اتوره روسی(33)از یکی از نسخه های کتب حروفی کتابخانهء واتیکان این عبارت را آورده: «هدایتی که در آخر ماه رمضان در حرم ح ف (حضرت فضل) در سنهء سبع عشر و ثمانمائه به این فقیر ارزانی شده بود، از جمله یکی این است ح (حضرت) در این ماه مبارک که در لیل قدر مبارک او قرآن را انزال فرموده اند». و این عبارت نشان میدهد که پیروانش برای گور او حرم ساخته بودند. و «النجاء» که سخاوی بنقل از مقریزی آنرا از توابع تبریز و جایگاه کشتن فضل نوشته همان «النجق» نخجوان است و قلعهء النجق در نوشته های دورهء تیموری یکی از بزرگترین و استوارترین دژهای ایران یاد شده و نام آن بارها در تاریخهای آن دوره دیده میشود.
دکتر رضا توفیق در کتاب متنهای حروفی(34)ص224 جایگاه کشتن فضل را «انجانه» مینویسد. گمان میرود انجانه صورت دیگر یا غلط نوشتهء النجق باشد. (واژه نامهء گرگانی صص30-32).
دین حروفی پس از فضل: پس از دورهء تیموری در نوشته های ایرانی یادی از حروفیان که بتوان آن را گواه بر بودن ایشان در ایران دانست دیده نمیشود و چنانکه دیدیم مستر براون میگوید این فرقه در ایران اثر مهمی نداشته و پس از کشتن مؤسس ایشان بکلی از میان رفتند و فقط در ترکیه عقاید ایشان انتشار یافته است، ولی با در نظر گرفتن بستگی ایشان با نقطویان(35) و کشتار شاه عباس ایشان را(36) و شباهت برخی از افکار آنان با بابیان، میتوان گفت که برخی از اندیشه های ایشان تا زمان ما، در ایران بجای مانده است. محمدعلی تربیت(37) گوید: بر حسب روایت عبدالمجید فرشته زاده مولانا سیدفضل الله نُه خلیفه برای خود قرار داده و چهار تن از آنها محرم اسرار او بوده اند:
محرم خلوت سرای همدمی
مجد و محمود کمال هاشمی
بوالحسن دان چار او را بازیاب
چون وصیت کرد گفت اینک کتاب.
ابوالحسن اصفهانی (علی الاعلی) در 19سالگی در اصفهان خدمت او رسید و هنگام قتل او 42ساله بود. وی در 802 ه . ق. جاودان نامهء او را بنظم آورد و در آن اشاره به سال قتل فضل کرده گوید:
ست و تسعین ماه ذی قعده بدان
روم شد مغلوب اما این زمان.
بعد از قتل فضل خلفا و نواب او مانند این شیخ ابوالحسن اصفهانی که از رازداران بسیار نزدیک او بود و نسیمی شاعر به آناطولی ترکیه فرار کرده عقاید او را ترویج کردند... دختر فضل الله و یوسف نامی در زمان جهانشاه خان دوباره علم حروفیان را در تبریز بلند کردند ولی با جمعی نزدیک پانصد تن کشته و سوخته شدند. و این رباعی از آن دختر است:
در مطبخ عشق جز نکو را نکشند
لاغرصفتان زشت خو را نکشند
گر عاشق صادقی ز کشتن مگریز
مردار بود هرآنچه او را نکشند(38).
از علی الاعلی دو کتاب دیگر نیز بنام «قیامت نامه» و «توحیدنامه» بشعر فارسی یاد شده است. (آنچه دکتر رضا توفیق از این دو کتاب در متون حروفی(39) آورده ارزش آنها را از نظر دین حروفی آشکار میکند). علی الاعلی کسانی را که بنام بکتاشی(40) در آن سرزمین خوانده میشدند و میشوند با دین و نوشته های فضل آشنا ساخت و ایشان را به فضل گروانید. بکتاشیان با کشتارهای سخت و دلخراشی که از ایشان در عثمانی شد(41) هنوز در آن کشور پیرو دارند، و آنچه از نوشته های حروفیه در جهان پراکنده شده پیش ایشان بوده است.
سوءقصد حروفیان به شاهرخ: فصیحی خوافی در کتاب مجمل (در رویدادهای سال 829 ه . ق.) و میرخواند در دو کتاب خود حبیب السیر (جزو 3 از ج 3 ذیل «ذکر کارد خوردن میرزا شاهرخ بهادر در مسجد هرات از دست احمد لر) و خلاصه الاخبار (ذیل عنوان ذکر بعضی از وقایع متفرقه و حوادث متنوعه) و قاضی زادهء تتوی در تاریخ الفی (ذیل رویدادهای سال 830) و کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی در مطلع السعدین (جزء 1 ج1 ذیل رویدادهای سال 830) شرحی در کارد خوردن شاهرخ پسر تیمور نوشته اند که خلاصهء آن این است: در روز آدینهء بیست وسوم ربیع الاَخر سال 830 پس از آنکه شاهرخ نماز آدینه در مسجد جامع هرات گزارد، کپنک پوشی بنام احمد لر از پیروان مولانا فضل الله استرابادی نامه ای در دست بر سر راه آمد. چون نامه از او گرفتند پیش دوید و کاردی به شکم شاهرخ زد. زخم کارد وی کارگر نیفتاد. علی سلطان قوچین از شاه رخصت گرفت و در همان جا او را کشت. شاهرخ پس از چندی درمان بهبود یافت. بایسنقر و بزرگان کشور از کشتن لر پشیمان شدند و چون به بازجستن حال او پرداختند در میان رختهای وی کلیدی یافتند که بدان در خانه ای از شهر هرات گشوده شد. چون از مردم پیرامون آن از حال مردم آن خانه پرسیدند نشان های احمد لر را دادند و گفتند که وی در این خانه طاقیه(42) میدوخت و بسیاری از بزرگان به خانهء او می آمدند و یکی از ایشان مولانا معروف خطاط بود و این مولانا مردی بود بسیار بزرگ منش و آراسته به هنرهای گوناگون و نخست پیش سلطان احمد جلایر در بغداد میزیست و از او رنجیده به شیراز نزد میرزا اسکندر رفته بود. شاهرخ پس از گشودن شیراز او را به هرات فرستاده و در کتابخانهء پادشاهی به کتابت گماشته بود. زمانی بایسنقر نامه ای بدو نوشته و از وی خواهش کرده بود که خمسهء نظامی را برای او بنویسد و او این نامه را پس از یک سال ننوشته بازفرستاده بود و از این کردار وی بایسنقر سخت دلتنگ بود. چون دوستی او با احمد لر آشکار شد فرمان به کشتن وی داد و او را سه بار تا پای دار بردند و سرانجام در چاه قلعهء اختیارالدین زندانی کردند. و نیز در همین بازجوئی به بایسنقر رسانیدند که احمد لر گاهی به خدمت شاه قاسم انوار میرفته و بایسنقر فرمان داد که قاسم انوار از خراسان بیرون رود و او ناچار به سمرقند رفت و الغ بیگ ویرا بزرگ و گرامی داشت و همچنین در این بازجوئی خواجه عضدالدین نوهء دختری مولانا فضل الله استرابادی و گروهی دیگر از همراهان احمد لر کشته و سوزانیده شدند. دیگر از کسانی که در این واقعه تبعید شدند صائن الدین ترکه است. رجوع به صائن اصفهانی و سبک شناسی ج3 ص233 و از سعدی تا جامی ص399 شود.
حروفیان ترکیه: مستر براون گوید: در 23 اکتوبر 1896 م. اندکی بعد از انتشار فهرست من در کمبریج دوست من مرحوم گیب(43) توجه مرا در نامهء خود به این نکته جلب نمود که در چند تذکره الشعراء ترکی مانند تذکرهء لطیفی و عاشق چلبی از چندین شاعر ترک به تخلص نسیمی یاد شده که یکی از آنها بصفت حروفی ذکر شده، و رابطهء او را با فضل الله استرآبادی میتوان از بعضی اشعار او استنباط نمود مثل این شعر:
«علم حکمتدن بلور سگ گل برو گل ای حکیم
سن نسیمی منطقدن د گله فضل اللهی گور».
یعنی: اگر علم حکمت میطلبی، ای حکیم بیا و منطق نسیمی را بجو و فضل الهی را تماشا کن. مستر گیب در پیرو آن رهنمائی فصلی (ف7 ص336) در جلد اول کتاب خود «شعر عثمانی» را وقف به تحقیق دربارهء فرقهء حروفی نموده، و مخصوصاً از دو شاعر حروفی ترک یکی نسیمی(44) و دیگری رفیعی که دومی شاگرد اولی بوده است بحث میکند. مستر گیب نتوانسته است که اثری از این طایفه از اواسط قرن هفدهم به بعد بیابد بلکه دو مطلب از تواریخ منابع ترکی بدست میدهد که کیفیت مصیبت و عقاب فجیعی که چند مرتب�� بسر آنها آمده ذکر میکند.
واقعهء اول نقل از کتاب شقائق النعمانیه(45) است که در آن روایت میکند چگونه فخرالدین عجمی مفتی ایرانی اسلامبول شاگرد میرسیدشریف جرجانی چند نفر از پیروان حروفیه را گرفته و آنان را مانند زنادقه و کفار امر فرمود زنده بسوزانند، و با آنکه آنان طرف اعتماد و لطف سلطان محمدخان دوم (فاتح) بوده اند سلطان با همهء قوت و شوکت خود ظاهراً نتوانسته است آنها را از تعصب و غوغای علما و هجوم عامه خلاصی دهد، و هم نقل شده است که مفتی مذکور را چندان حرارت ایمان بجوش آمده بود که خود شخصاً در آتش میدمید و در آن هنگام لختی از ریش دراز وی بسوخت. واقعهء دوم نقل از تذکره الشعراء ترکی تألیف لطیفی است که میگوید چگونه اباطیل کفرآمیز یک نفر شاعر حروفی متخلص به تمنائی باعث شد که ویرا با چند تن دیگر از آن جماعت محکوم به قتل و به سوختن نمودند، در زمان سلطان بایزید اول (ایلدرم) حریف و مخاصم تیمور که در سال 804 از تیمور شکست یافت. چون بقولی در این سال بوده است که فضل الله حروفی بقتل رسیده معلوم میشود که مبادی او بطوری وسعت انتشار حاصل کرده بود که در اندکی از استرآباد به آدرنه رسیده، حتی در زمان حیات او و هم از ابتدا به سخت ترین و شدیدترین وضعی مشایخ اسلام به مخالفت آن برخاسته اند.
حروفیان پس از سدهء نهم: براون بنقل از گیب میگوید که وی هیچگونه سند و نوشته ای راجع به جنبش این طایفه در قرون اخیره نتوانسته است کشف نماید، و میخواهد بگوید که نهضت حروفیان از اواخر قرن پانزدهم میلادی (قرن نهم هجری) چندان تجاوز ننموده، و هرگونه تشکیلاتی که داشته اند ظاهراً در اثر عقاب و عذاب شدیدی که در زمان سلطنت بایزیدخان دربارهء آنها بعمل آمده از میان رفته است. لیکن باید گفت فعالیت این طایفه در حقیقت تا عصر حاضر ادامه داشته است. درویشان بکتاشی هنوز نمایندگان افکار حروفیان میباشند.
رد بر حروفیان: در سال 1291 ه . ق./ 1874 م. کتابی به زبان ترکی در رد این طایفه منتشر گردید موسوم به «کشف الاسرار و دفع الاشرار» و آن ردی است بر عقاید و افکار حروفی و بکتاشی، بقلم اسحاق افندی که در آن موضوع به وسعت علم و اطلاع موصوف، و از آن تعالیم و مبادی که بر خلاف آن برخاسته بیانی دقیق و صحیح نموده. وی کتاب خود را به سه فصل تقسیم میکند: فصل اول - تحقیق در اصل فضل الله حروفی و بیان اصول و قوانین بعضی از بکتاشی ها است. فصل دوم - در بیان کفریات کتاب جاویدان فرشته زاده است. فصل سوم - در ذکر کفریاتی است که در دیگر جاویدانها آمده. وی قلع و قمع این طائفه را که در سال 1241 ه . ق. در زمان سلطنت سلطان محمودخان واقع شد ذکر کرده که چگونه در آنجا عارف حکمت بیگ شاعر ترک بعنوان مفتش عقاید عمل میکرد، و نیز میگوید که باعث وی بر تألیف آن کتاب ه��انا وقاحت بکتاشی هاست که جسارت نموده و «عشق نامه» تألیف فرشته زاده (عزالدین عبدالمجیدبن فرشته) را در سال 1288 ه . ق./ 1871 م. طبع و نشر کرده اند. وی معتقد است کتابهائی که این اشخاص (یعنی بکتاشیان و یا حروفیان) نگاشته اند و به آن نام جاویدان داده اند شش عدد است، اولی را «مضل و ضال نخستین» یعنی فضل الله حروفی بهم آورده و پنج دیگر را خلفا و جانشینان او نگاشته اند. و اضافه میکند که کفر و زندقهء آنها در این پنج کتاب بخوبی واضح است و خوی و عادت آنان بر این است که آن کتب را نهانی در میان خود مطالعه میکنند و تعلیم میدهند، گرچه فرشته زاده در جاویدان خود موسوم به «عشق نامه» تا حدی کفریات خود را کتمان نکرده است. اسحاق افندی سپس مینویسد: «بعد از اندکی عقاید ضالهء این گمراهان در میان مردم آشکارا گشت و پسر تیمور یعنی میرانشاه فضل الله حروفی را بقتل رسانید و پس از آن طنابی به پای او بسته و جسد او را علناً در کوچه و بازار کشیده و دنیا را از خبث وجود او پاک ساختند. پس از آن خلفای وی بر آن شدند که در سراسر ممالک مسلمانان متفرق گشته و خود را وقف ضلالت و غوایت اهل اسلام نمایند. از آنجمله یکی که به «علی الاعلی» ملقب بود به خانقاه حاجی بکتاش در آناطولی آمده به عزلت و انزوا نهانی در آنجا بزیست و جاویدان را به افراد آن خانقاه تعلیم دادن گرفت، و آنها را فریفته و چنان وانمود میکرد که همان مبادی حاجی بکتاش، که از اولیا بوده است، میباشد. پیروان خانقاه که به جهل و حماقت قرین بودند جاویدان را قبول کردند، و با آنکه مفاد کلمات آن علناً انکار فرائض الهی و تسلیم به شهوات و لذّات جسمانی بوده، آنرا «سرّ» مینامیدند و در آن سکوت و کتمان بسیار نمودند، بحدی که اگر یکی از جماعت آن اسرار را فاش مینمود جان او غرامت آن میشد. این سِرّ مکتوم همانا عبارت بود از بعضی صفایح کفرآمیز کتاب جاویدان که اشاره از آن به حروف مقطعه مانند «الف» و «واو» و «جیم» و «با» و «زا» شده، و برای معانی و مفاهیم این علامات رساله ای تألیف کرده اند و آنرا «مفتاح الحیات» نامیده اند، و این است نام آن سِرّی که هرکس صاحب آن نباشد معانی جاویدان را فهم نمیتواند کرد. به این ترتیب با اهتمام بسیار بر اختفا و کتمان اسرار خود میکوشیدند مبادا که علماء اعلام حقائق کار آنرا دانسته و آنرا بکلی محو و نابود سازند، و از اینرو از سال 800 ه . ق. تا کنون موفق شده اند که بسیاری را مخفیانه فریفتهء خود سازند».
پس از آن اسحاق افندی سخن را به شرح حیل و دسائس این طایفه کشانیده و شرح میدهد که چگونه سعی میکنند که مردم را از مسلمان و غیر مسلمان به دام کفر و زندقه بیندازند و اضافه میکند: «از تمام این معانی معلوم و واضح میشود که جماعت بکتاشیه در حقیقت شیعه نیستند بلکه ��صو جماعتی مشرک میباشند که هرچند موفق به جلب یهودیان و مسیحیان نمیشوند ولی مبادی آنها طوری است که مسلمانانی را که به شیعه تمایل دارند بیشتر به خود متمایل مینماید بطوری که هر وقت من بعضی از نوآموزان بکتاشی را مورد سؤال قرار داده ام آنها خود را «جعفری مذهب» یعنی شیعهء امامی قلمداد میکنند، و چیزی از اسرار جاویدان نمیدانند، و تصور میکنند که شیعی هستند. وقتی من [ اسحاق افندی ] از یک نفر عالم و سیاح ایرانی موسوم به میرزا صفا(46) عقیدهء او را راجع به بکتاشی ها سؤال کردم و او در جواب گفت: «من خیلی با آنها مصاحبت کرده ام و بدقت از مبادی مذهبی ایشان تحقیق نموده ام. آنان وجوب فرائض و اعمال را که در اصول مذهب آمده است انکار میکنند». و از اینرو وی بطور قطع کفر آنان را معتقد بوده است».
چگونه کتب حروفیان به اروپا رفت: براون گوید: در هنگام تعطیل عید پاک سال 1897 م. مجالی یافته دو نسخهء خطی از طایفهء حروفی را بدقت مطالعه نمودم که هر دو متعلق است به کتابخانهء ملی پاریس(47) و من در روزنامهء انجمن آسیائی سال 1898 م. در طی مقاله ای با عنوان «یادداشتهائی راجع به ادبیات و تعالیم فرقهء حروفی» آنها را وصف کرده ام. یکی از این دو، مورخ است به سال 970 ه . ق./ 1562 م. و مشتمل است بر «استوانامه» تألیف امیر غیاث الدین که به گونهء مثنوی است بزبان فارسی راجع به حکایت رفتن اسکندر در پی آب حیات و نیز مشتمل است بر فرهنگی از لغات محلی که در جاویدان کبیر بکار رفته. نسخهء دیگر مورخ است به سال 895 ه . ق./ 1489 م. و موسوم است به «محبت نامه» و دلائلی در دست است که مؤلف آن خود فضل الله استرآبادی بوده است. سپس براون گوید: نه سال بعد در همان روزنامهء انجمن آسیائی به تاریخ 1907 مقالهء دیگری نشر کردم در این باب، در تحت عنوان «یادداشتهای بیشتری در باب حروفیان و ارتباط آنها با دراویش بکتاشی» و در ضمن آن از 43 نسخهء خطی که بعدها بدست کتابخانه های موزهء بریتانیا و دانشگاه کمبریج افتاده است وصف نموده ام. و در کیفیت بدست آمدن نسخ مذکور چنین نوشته ام: «ارتباط میان حروفیان و بکتاشیان اولین بار به این طریق بر من معلوم شد: سه سال بعد از انتشار مقاله ای که در فوق به آن اشاره کردم شخصی که به خرید و فروش نسخ کتب شرقی در لندن اشتغال داشت و اص اهل بغداد بود، و آن زمان از وی مقداری کتب خطی ابتیاع کرده بودم، از من خواست که صورتی از کتب مورد حاجت خود به وی بدهم، به این منظور که آن صورت را نزد طرف خود در مشرق ارسال بدارد، و من نیز چنین کردم. در آن سیاهه نام «جاویدان نامه» یا کتب دیگری از آثار فرقهء حروفی را قید کردم. اندکی بعد در فوریه و مارس 1901 کتابفروش مذکور بسته ای از نسخ خطی برای اینجانب ارسال داشت که در آن نسخه ای از کتاب جاویدان نامه که اکنون ��ر موزهء بریتانیا به شمارهء 5957 Or.ضبط است وجود داشت، بعلاوهء چند کتاب دیگر از آثار آن طائفه. قیمتی که برای این نسخ تعیین شده بود گران مینمود، اما در حدود شش نسخه توسط کتابخانهء دانشگاه کمبریج خریداری شد و پنج یا شش نسخهء دیگر را موزهء بریتانیا ابتیاع کرد که فع در تحت این نمره ها قرار دارند: 5961 Or.، 5957 Or. و قیمت نسبهً گران این نسخ محرک یافتن نسخ دیگری گردید، ولی بتدریج در نتیجهء بدست آوردن نسخ متعدد معلوم شد که آثار حروفیان بمقدار قابل ملاحظه فراوان است، و در شرق مخصوصاً کشور ترکیه غالباً مطالعه و استنساخ میشود. در نتیجه قیمت آن نسخ سریعاً تنزل کرد و اخیراً چند نسخه از این آثار بقیمت دو یا سه پوند در بازار محدودی که برای آن وجود داشت معامله میشد.
حروفیان و بکتاشیان: براون گوید: طولی نکشید که مکشوف گردید که این نسخه ها مستقیم یا غیرمستقیم از طائفهء دراویش بکتاشی بدست می آید. و در میان افراد این جماعت است که عقائد حروفی تا زمان حاضر رواج دارد. در میان این نسخه های خطی که در مقالهء فوق وصف شده دو سه رساله است که از شرح احوال و تعالیم حاجی بکتاش سخن میگوید، که از او این طائفه اسم و عنوان خود را یافته اند. وی در سال 738 ه . ق./ 1337 م.(48) دو سال قبل از تولد فضل الله حروفی وفات یافته است. و این تاریخ به انضمام پنج تاریخ دیگر که همه با سرگذشت وقایع این جماعت مربوط میباشد روی ورق کاغذی بشرح ذیل ثبت شده است و آن ورق در یکی از نسخ خطی موزهء بریتانیا بشمارهء 6381 Or. ضبط شده:
1- تولد فضل الله استرآبادی 740 ه . ق./ 1339 م. 2- ظهور و دعوت او در سال 788 ه . ق./ 1386 م. 3- شهادت او در 796 ه . ق./ 1393 م. 4- وفات خلیفهء او حضرت علی الاعلی در 822 ه . ق./ 1419 م. 5- وفات پسر تیمور میرانشاه که حروفیان او را دجال، یا مارانشاه مینامند 803 ه . ق./ 1400 م. و از شعری که در روی همان برگ کاغذ دیده میشود چنین برمی آید که فضل الله سفری به حج در سال 775 ه . ق. نموده است. روی صفحهء دیگر یکی از این نسخ (موزهء بریتانیا 6380 Or.) نوشتهء عجیبی تحریر شده که ظاهراً وصیت نامهء فضل الله است. از این نوشته که اصل و ترجمهء آن کام در آن مقاله مندرج است ظاهر میشود که وی را در شیروان کشته اند. مقالهء من(49) ختم میشود به فهرست کاملی از نام کتابها و اشخاصی که در آن ذکر شده اند. عنوان بسیاری از این کتب اعم از فارسی یا ترکی به «نامه» پایان می یابد، مانند: «آدم نامه»، «آخرت نامه»، «عرش نامه»، «بشارت نامه» و جز آن.
در سال 1909 م. در سلسلهء کتابهای گیب کتابی چاپ شد که مجلد نهم است و مشتمل است بر ترجمهء فرانسوی چند رسالهء حروفی با یادداشتهای منضم به آن توسط مسیو کلمان هوارت(50) و تحقیقی در باب تعالیم حروفیان باز به فرانسه بقلم دکتر رضا توفیق معروف به فیلسوف رضا آمده. وی مرد عالمی است و شرق و غرب را بخوبی میشناسد و از آنچه مربوط به دراویش است مخصوصاً راجع به بکتاشیان اطلاع کامل دارد. این کتاب که مهمترین کتاب مستقل در این باب است مخزن کاملی از اطلاعات نافع میباشد، و این فرقه را - که دارای تعالیم خیالی عجیب و غریب هستند و تا بیست سال پیش در اروپا شناخته نبود و عامل مهمی در حوادث تاریخی آسیای غربی بوده اند - معرفی می کند. صفات و خصائص این جماعت و عقیده ای که در آن واحد به صفت ابتکار و خشونت هر دو موصوف است از کتابها و مقالات مذکور معلوم میشود، و هرکس اطلاع بیشتری از آن فرقه بخواهد باید به آنها مراجعه کند. (از سعدی تا جامی ص405).
شکنجهء حروفیان در ترکیه: براون میگوید: با وجود همهء احتیاطات در مملکت عثمانی، چند مرتبه حروفیان و بکتاشیان گرفتار عقابهای شدید شدند که یکی از آن جمله در این اواخر به سال 1240 ق. در زمان سلطان محمودخان اتفاق افتاد که بسیاری از آنان کشته شدند و خانقاههای آنان خراب و اموال آنان به پیروان فرقهء نقشبندی واگذار شد. چنانکه فجایع فخرالدین عجمی و سوختن تمنائی شاعر پیش از این یاد شد بسیاری از مشایخ و مریدان آنان که حیات یافتند و در میان دراویش نقشبندی و قادری و رفاعی و سعدی منسلک شدند، و در آنجا با کمال حزم و احتیاط محرمانه به نشر مبادی خود پرداختند. با وجود همهء این مصائب و شدائد دربارهء آن عقاید، بزودی تجدید حیات یافت، و هم اکنون در ممالک ترکیه برخلاف ایران که اصل و منشأ این جماعت است، انتشاری وسیع دارد، و ظاهراً اکنون در ایران اثری از وجود این فرقه باقی نیست هرچند بلاشبهه بسیاری از تعالیم و عقاید آنان هنوز در میان عرفاء آن سرزمین وجود دارد، و نیز بسیاری از نظریات عجیبه و اصطلاحات غریبهء ایشان با مبادی فرقه هائی مانند بابیه آمیخته شده است. (از سعدی تا جامی ص510).
آثار فرقهء حروفی: در تاریخ فرقهء حروفی به بعضی کتب اصلی که از طرف بزرگان آن طائفه یا راجع به آنان تألیف شده اشارت رفته است. از مد نظر ادبی خالص بیشتر از این کتب و آثار (به استثنای بعضی کتب منظوم مانند اسکندرنامه)(51) چندان قدر و قیمتی ندارند(52) گرچه از لحاظ مطالعات در مذاهب و معرفه النفس بسیار جالب میباشند. برای خوانندهء بی سابقهء کتاب جاویدان نامهء فضل الله استرآبادی هرچند که مطالبی از اسرار نهانی را مشتمل باشد خود یک رشته افکار درهم و آشفته و نامفهوم بیش نیست، و تنها چیزی که از نوشتجات عدیدهء او قابل فهم و مطالعه است همانا نامه ای است که به یکی از شاگردان خود در شب قتل خویش نگاشته. از این نامه چنین برمی آید که فضل الله را در شیروان بقتل رسانیده اند و آن مکان را با اشاره به واقعهء شهادت امام حسین، کربلای خود(53) خوانده است. چنانکه گفته شد این فرقه کار مهمی در ��یران ننمودند و بعد از فنای مؤسس و جانشینان وی این طائفه بکلی در این کشور از میان رفتند، اما در ترکیه این عقاید انتشار بسیار یافت. و با وجود همهء آزارها و عقابها که مورخین ترک دربارهء این فرقه ثبت کرده اند، جماعتی کثیر پیرو آن شدند، که از جمله مهمترین آنان یکی نسیمی شاعر است که او را زنده بجرم فساد عقیده در شهر حلب در سال 820 ه . ق./ 1417 م. پوست کندند(54). مستر گیب تفصیل جالب توجهی از او و از فرقهء حروفی و همچنین از شاگرد وی رفیعی شاعر ترک، مؤلف «بشارت نامه» ذکر میکند(55). در اینجا این نکته جالب نظر است که کتب حروفیان غالباً دارای نام و عنوانی است که با کلمهء «نامه» ترکیب یافته مث در زبان فارسی از این کتابها: آدم نامه، عرش نامه، هدایت نامه، استوانامه، کرسی نامه، محبت نامه و جز آن در دست میباشد و در زبان ترکی علاوه بر کتاب بشارت نامهء مذکور کتابهائی بنام آخرت نامه، فضیلت نامه، فقرنامه و بسیاری دیگر که اسامی آنها در مقالهء دوم این جانب در باب ادبیات حروفی که در روزنامهء آسیائی پادشاهی انگلستان بتاریخ ژوئیهء 1907 م. نوشته ام بتفصیل مندرج است و در آن از 45 کتاب خطی این طائفه به اختصار ذکر شده است. معذلک فهرستی که در آن مقاله آمده کامل نیست. و هنوز بطور دقیق بحث و تحقیق در آنها نشده است و استحقاق مطالعه و تحقیقات زیادتری دارند. تا حدی وسیلهء تدقیق و کنجکاوی راجع به این طائفه و فهم تاریخ و ادبیات ایشان را میتوان بطور اختصار در آنچه بزبان انگلیسی و فرانسه دربارهء ایشان نگاشته اند مطالعه نمود، مث آنچه من در باب کتاب جاویدان کبیر(56) و دو مقاله که در روزنامهء انجمن آسیائی انگلستان نگاشته ام و فصلی که مستر گیب در تاریخ شعر عثمانی نگاشته و نیز در کتابی که در سلسلهء انتشارات متون فارسی گیب جلد نهم به سال 1909 م. چاپ شده و موسوم به متون فارسی حروفی(57)است. ردی که اسحاق افندی بر حروفیه بزبان ترکی نوشته و به سال 1288 ه . ق. چاپ شده موسوم است به «کشف الاسرار و دفع الاشرار». این اثر گرچه بعباراتی سخت و خشن تحریر شده ولی مطلب آن به صحت مقرون و نتیجهء تحقیقات دقیق میباشد. در آن کتاب مؤلف بعد از خطبه چنین مینویسد: «معلوم باد که از تمام این فرق که خود را وقف ضلالت مسلمانان کرده اند، فرقهء بکتاشی گناهکارتر از همه اند، و هرچند از کردار و گفتار ایشان واضح است که آنها مسلمان حقیقی نیستند، معذلک در سال 1288 ه . ق. این معنا را کام ثابت و محقق ساختند. کتبی که این جماعت بنام جاویدان نگاشته اند شش کتاب است، که یکی از آنها را زعیم این فرقه، فضل الله حروفی، تألیف نموده، و پنج دیگر را خلفای او تحریر کرده اند. و هرچند که از این کتابهای پنجگانه کفر و زندقه نمایان است و این طائفه عادت بر آن دارند که آن کتب را در خف�� در میان خود تعلیم کنند و مطالعه نمایند، لکن چون فرشته زاده در جاویدان خود موسوم به «عشق نامه» تا اندازه ای پرده بر روی کفریات خود افکند، باز در سال مذکور پیروان او جسارت کرده و آن کتاب را چاپ نموده و انتشار دادند. علیهذا بدون خلاف تحریر رساله ای برای انتباه مؤمنین و بیان حقیقت ماهیت کفرآمیز آن مبادی در کتب ایشان صورت وجوب فوری داشت، و از اینرو به اعتماد خدای متعال من بر تحریر این رساله همت گماشتم و آنرا در سه فصل تألیف نمودم از این قرار: فصل اول - بیان اصل و مبدأ فضل الله حروفی و اصول و قواعد بعضی از بکتاشیان. فصل دوم - بیان کفریات «جاویدان فرشته زاده». فصل سوم - بیان کفریاتی که در دیگر جاویدانها آمده است».
بعد از ذکر مختصری از قرامطه و دیگر فرق قدیم و ذکر فضل الله استرآبادی مؤسس فرقهء حروفی نویسنده بیان میکند چگونه پسر تیمور، میرانشاه، او را بقتل رسانید، و بحکم وی طنابی به پای او بسته و علی رؤس الاشهاد در کوچه و بازار کشیده و وجود «خبیث» او را از این دنیا زائل کردند. و بعد از وی نه تن خلیفهء او در اطراف ممالک اسلام منتشر شدند و از آن میان آن کس که به علی الاعلی ملقب بود(58) به صومعهء حاجی بکتاش در اناطولی درآمد، و قلب ساکنان آن خانقاه را بسوی خود جلب کرد، و نهانی نشر مبادی و تعالیم جاویدان را آغاز نمود. و مدعی بود که آنها اسرار و رازهای مخفی حاجی بکتاش است. و آنرا «اسرار» نام نهاد و از آن پس پاداش افشای آن اسرار مرگ بود، و برای آنکه بعضی رموز تاریک و صفحات مبهم جاویدان کشف و فهم شود رساله ای بنام «مفتاح الحیات» تألیف کردند که هرکس آن را نداشته باشد معانی و غوامض کتاب جاویدان را درنمی یابد. (از سعدی تا جامی صص506-510).
دکتر کیا گوید: با آنکه هنوز هم نوشته های حروفی درست گردآوری نشده از مقاله ها و کتابها و فهرست کتابخانه هائی که تاکنون نشر یافته میتوان به پهناوری دامنهء ادبیات ایشان پی برد. کتابهای حروفی به نظم یا نثر بیشتر به فارسی و ترکی است. از فضل تاکنون چهار کتاب و یک دیوان شعر بنظر رسیده و پیروان او کتابها را بیشتر با صفت الهی یاد میکنند. یکی از آنها مثنوی و فارسی است بنام «عرشنامه» و سه دیگر به نثر و به فارسی آمیخته به گویش استرابادی است. گمان میرود که فضل این کتابها را بحکم آیهء «و ماارسلنا من رسول الا بلسان قومه لیبین لهم فیضل الله من یشاء و یهدی من یشاء و هو العزیز الحکیم» (قرآن 14/4) به فارسی آمیخته به استرابادی نوشته است. 1- دیوان نعیمی که نسخهء آن در کتابخانهء علی امیری ش989 و عکس آن نزد دکتر کیا موجود است و آنرا در مجلهء دانشکدهء ادبیات سال 2 ش2 ص50 معرفی کرده است. 2- عرشنامه، مثنویی فارسی است و براون آنرا در ژورنال اسیاتیک به سال 1907 م. شناسانیده گوید در 1120 بیت است و آغاز آن چنین است:
بی بسم الله الرحمان الرحیم
آدم خاک است ای دیو رجیم.
از این مثنوی ابیاتی در جاویدان نامه و کتابهای دیگر حروفی و نیز در واژه نامهء گرگانی ص28 و 29 آمده است.
3- جاودان نامه، این کتاب که گاهی بنام جاودان کبیر و گاهی «جودان نامه» و «جودان نومه» خوانده میشود، تفسیری است که فضل بر قرآن نوشته و تأویل های تازه ای را که برای آیات آن یاد کرده گواه حقانیت دعویهای خویش پنداشته. پیروان او از این کتاب در نوشته های خود جمله ها نقل کرده اند. برخی صفحه های آن سراسر به فارسی است و حتی یک واژهء گرگانی ندارد. نثر آن همه جا بسیار ساده است و در آن هیچگونه صنعت بکار نرفته و حتی دقت بسیار نیز نشده، و فقط فضل کوشیده است که آنچه میخواسته بسادگی یادداشت کند. گاهی غلط دستوری در جمله های آن دیده میشود.
4- نوم نامه، جزوه ای است که فضل خواب های خود را در آن یادداشت کرده است، چنانکه بر ورق 386 جاودان نامه مینویسد: «اکنون بدان ای طالب که باب فیض الهی مسدود نیست که بعد از حضرت رسالت باب وحی مسدود است، اما باب رؤیاء صالحه که حضرت رسالت فرموده است: «لم یبق من النبوه الا المبشرات. قالوا: و ما المبشرات؟ قال الرؤیا الصالحه یراها المسلم او تری له». و قال علی (ع): «الرؤیا الصالحه جزؤ من ست عشر و اربعین جزءً من النبوه». و در کلام الهی آمده است: «و نفس و ما سویها. فالهمها فجورها و تقویها...». (قرآن 91/7 و 8). پس به این حدیث حضرت رسالت و به این آیت، درِ الهام و خواب که جزوی است از نبوت مسدود نیست که اگر درِ فیض الهی مسدود بودی حضرت احدیت نفرمودی که «کذلک جعلناکم امه وسطاً لتکونوا شهداء علی الناس». (قرآن 2/143). حضرت رسالت فرمود: «من رآنی فی المنام فقد رأی الحق». پس باب فیض الهی مسدود نباشد که اگر مسدود بودی «لتکونوا شهداء علی الناس» ممکن نبودی و اولیا را در کشف هیچ معلوم نگشتی، و فایده ای از «لم یبق من النبوه الا المبشرات» نبودی. پس معلوم شد که فیض فایض منقطع نیست. برای او باب وحی مسدود است، و درِ فیض الهی از راه خواب گشوده است، و از این رو خوابهای او برای پیروان دینش ارزش دارد. فضل این خوابها را با شتاب و بی دقت نوشته و میتوان گفت که این جزوه صورت یادداشت دارد، و بهمین جهت برخی جمله های آن از نظر دستور درست نیست و گاهی فهمیدن آن با دانستن گویش گرگانی نیز دشوار است. عکس نسخه ای از جاودان نامه و نومنامه ازآنِ کتابخانهء دانشگاه کمبریج(59)، این نسخه بقطع 2/16×3/24 سانتیمتر، بخط نستعلیق است و 402 برگ (804 صفحه) دارد. و نویسندهء آن مردی حروفی است که خود را در حاشیهء برخی صفحه ها «خیری» میخواند، و از شعرهای خود بیتهائی می آورد. آغاز جاودان نامه در این نسخه چنین است: «ابتدا ابتدا ابتدا ابتدا ابتدا ابتداء خلقت از اینجا نه از اوراق دیگر که آنها مبنی بر سؤالات است که جای دیگر نیست. بسم الله الرحمن الرحیم «و لقد آتیناک سبعاً من المثانی» (قرآن 15/87)، و پایان آن چنین است: «قال (ع) خلق الله تعالی رأس آدم و جبهته من تربه الکعبه و صدره و ظهره من بیت المقدس». در صفحه های پیرامون یک چهارم این نسخه ذیل برخی واژه های گرگانی، معنی آنها با جوهر سرخ نوشته شده، و در این معنی ها غلط بسیار است. در ذیل نمونه هائی از این غلط ها آورده میشود:
بی: است و باشد معنی شده بجای بود. کری: کرد بجای کنی. هیکرند: میکردند بجای میکنند. هوا: گفت بجای میگوید. واژ: میگوئی بجای بگو. اوی: آمد بجای آورد. هدو: داد بجای میدهد. نشی بی: نشده بود بجای نتوان بود.
پس از جاودان نامه در این نسخه چند صفحهء دیگر دیده میشود که عنوانی ندارد و گمان میرود که از خود فضل باشد. این بخش که در ورق 405 به پایان می رسد، مانند جاودان نامه فارسی است آمیخته به گرگانی. از ورق 405 نومنامهء الهی آغاز میشود و بر حاشیهء این ورق چنین نوشته شده است: «اول و ابتداء نونامهء(60) الهی این حدیث قدسی است» و در برابر آن در متن این جمله دیده میشود: «بسم الله الرحمن الرحیم. در حدیث قدسی حضرت عزت میفرماید که لولاک لماخلقت الافلاک». و بر حاشیهء ورق 406 نوشته شده: «و این مبشره آن زمان دیدن که بعد از او تعبیر رؤیا و تأویل منامات فتح شد در سنهء خمسه و ستین و سبعمائه من الهجره النبویه صلعم (صلی الله علیه و آله و سلم)». و از همین صفحه فضل خوابهای خود را پیاپی یاد میکند. در ورق 412 که پایان نسخه و نومنامه است، این حدیث آمده: «ان للقرآن ظهراً و بطناً و لبطنه بطناً الی سبعه ابطن».
از آنچه از نومنامه یاد شد ارزش آن تا اندازه ای روشن میشود. شخصیت فضل و آرزوهای او را این کتاب نشان میدهد. گویش استرآبادی نومنامه کمتر از جاودان نامه به فارسی آمیخته است، و برخی واژه های گویش که در آن بکار رفته در «جاودان نامه» و «محرم نامه» و «محبت نامه» و «لغت استرآبادی» دیده نمیشود.
رسم خط نسخهء جاودان نامه و نومنامه:
1- واژه های گویشی گاهی زیر و زبر دارد. زیر و زبر برخی واژه ها در جائی با جای دیگر فرق میکند، مانند مُن و مِن: من. بکند و بکند: کردند. 2- حرف «گ» در واژه های گرگانی و فارسی همیشه به صورت ک و حرفهای «چ» و «ژ» و «پ» گاهی با سه نقطه و گاهی با یک نقطه نوشته شده است، مانند جن، چن: زن. روج، روچ: روز. وریزه، وریژه: برخیزد. واز، واژ: باز. بس و پس: پس. 3- صدای پیش در برخی واژه ها گاهی با واو و گاهی با نشانهء پیش نشان داده شده و گاهی هیچکدام از آن دو دیده نمیشود، مانند خنان و خونان و خُنان: ایشان. خیا و خویا و خیا: به او. خویشتن و خشتن: خویشتن. 4- گاهی و بجای ه نوشته شده، مانند: اژو کو بجای اژه کو: از آنجا. درو کو بجای دره کو: در آنجا. خوو بجای خوه: او را. 5- بجای «ی» در آخر واژه های مانند برای و جای همزه دیده میشود. 6- زیر پاره ای «ی»ها دو نقطه گذاشته شده است. 7- بجای مد گاهی زیر و بجای زیر گاهی مد نوشته شده، مانند آوی بجای اوی: آن است. اوی بجای آوی: آورد. 8- نشانهء زبر از آخر برخی واژه ها افتاده و گاهی بجای آن حرف «ه» افزوده شده و گاهی هم نشانهء زبر و هم «ه» هر دو دیده میشود، مانند خوَ و خو و خُوَه و خوه: او را. اَوَ و اَوَه: آنرا. کی بو و کیه بو: کرده باشد. کریَ و کریه: کنید. 9- در آخر برخی واژه ها گاهی «ه» و گاهی «ی» دیده میشود، مانند دره و دری: است. اسپه و اسپی: سفید. چی و چه: چه. بمیری و بمیره: بمیرد. بکیری و بکیره: بگیرد. 10- از بالای برخی «آ»ها «مد» افتاده است، مانند: اوین بجای آوین: آوردن. اواژه بجای آواژه: آواز. اسه بجای آسه: آید. 11- «ذ» در برخی واژه ها بصورت «د» نوشته شده است، مانند غدا: غذا. گدشتن: گذشتن. قسمت پدیر: قسمت پذیر. 12- جابجا شدن نقطه و افتادن و کم و زیاد شدن آن، برخی واژه ها را بصورت واژهء دیگر درآورده یا صورتی به برخی واژه ها داده که پی بردن به صورت اصلی و معنی آن دشوار است، مانند یراسه بجای براسه: برآید. براسه بجای یراسه: فرودآید. نیکامه بجای بنکامه: نخواهد. جبوی بجای جیوی: چه میگوئی. خناین بجای خنانن: ضمیر سوم شخص جمع ملکی. خوستن بجای خوشتن: خویشتن. نیکی بجای بنکی: نکرد. 13- در نفی برخی فعلها که با «ب» و «ن» ساخته شده (مانند بنبره: نبرد) گاهی نقطهء «ب» پس از نقطهء «ن» گذاشته شده و این درست نیست. 14- در برخی واژه ها کسره و «ی» بجای یکدیگر بکار رفته، مانند اون و اوین: آنم، آن هستم. ازن و ازین: چنین. بند و بیند: باشند. 15- برخی «د»ها بصورت «و» نوشته شده، مانند وری بجای دری: است. واشتا بجای داشتا: داشتی. 16- برخی واژه ها غلط نوشته شده، مانند سوره بجای صوره: چهره. کذاردن بجای کزاردن: گزاردن. سپری بجای سپردی: سپرد. هجینه بجای هیجنه: میزند. دنبکه بو بجای دنکیه بو: نکرده باشد. (واژه نامهء گرگانی ص45). در اینجا «ش» نسخهء 363 دانشگاه را نیز نباید فراموش کرد که در فهرست ج1 صص80-84 معرفی شده است.
5- محبت نامه، این کتاب را عزاوی به علی الاعلی نسبت داده لیکن دکتر صادق کیا گوید: از فضل است و بیشتر سخن از عشق و معنی آن رانده و بسیاری از سخنان خویش را که در جاودان نامه نوشته در آن نیز آورده است. نثر «محبت نامه» مانند «جاودان نامه» است ولی واژه های گرگانی در آن کمتر بکار رفته و بیشتر متن آن به فارسی است، و در آن واژهء گرگانیی که در «جاودان نامه» و «نومنامه» نیامده باشد دیده نمیشود. نسخه ای از این کتاب را آقای دکتر مهدی بیانی رئیس کتابخانهء ملی تهران به نگارنده [ دکتر صادق کیا ] دادند. این نسخه بقطع 5/14×5/9 سان��یمتر و قطع جدول آن 10×6 سانتیمتر است و بخط نستعلیق خفی متوسط و در سال 1107 ه . ق. نوشته شده. متن محبت نامه 271 صفحه و آغاز آن چنین است: «هو در تقسیم وجه آدم و حوا بشناس و بخوان ای خوانندهء خطوط وجه کریم آدم»، و پایان آن چنین است: «پس منزل آخر هم از علما و زاهدان و حکماء و شهدا به عالم عشق الهی میکشد که اذا قتله نادیته». پس از «محبت نامه» در این نسخه 9 صفحهء دیگر دیده میشود که سخنانی پراکنده به فارسی و ترکی در آن کج و راست نوشته شده و در میان آنها بخشی است در یک صفحه و نیم ذیل عنوان «تعریف قوه لسید شریف» به فارسی و صفحه ای ذیل عنوان «مناجات» به شعر فارسی و سپس بخشی در شانزده صفحه و نیم بی عنوان هست، و آن همان «لغت استرآبادی» است که حروفیه برای فهمیدن نوشته های فضل درست کرده اند و معرفی آن خواهد آمد. پس از «لغت استرآبادی» چند سطر ذیل عنوان «مناجات حضرت علی کرم الله وجهه» بعربی و بخشی پیرامون یک صفحه در پاسخ پرسش کسی که از معنی حقیقی «ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیما» (قرآن 33/56) بپرسد، دیده میشود. در این نسخهء «محبت نامه» زیر یا بالا یا پهلوی برخی واژه های گرگانی معنی آن داده شده است. شرح نسخه ای از محبت نامه را بلوشه(61) در جلد اول فهرست کتابهای فارسی کتابخانهء ملی پاریس صص127-128 داده و گوید آغاز کتاب در آن نسخه این است: «هو در تقسیم و (وجه) و (و غلط و د درست آن است که صورت کوتاه نوشتهء آدم باشد) و و (حوا) بشناس ای خوانندهء طوط (خطوط) وه (وجه) کریم د (آدم)».
6- محرم نامه، گذشته از آن سه کتاب نثری فضل الله، کتابی از یکی از پیروان او به گویش گرگانی و بنام «محرم نامه» در دست است. هوارت این کتاب را در متون حروفی(62) صص 13-58 چاپ کرده و ترجمه ای از آن بزبان فرانسه در همان کتاب صص20-94 داده است. متن و ترجمه هر دو غلط دارد. نویسندهء «محرم نامه» مردی است بنام سیداسحاق که باید همشهری فضل باشد. وی سال زادن خود را در همین کتاب سال 771 ه . ق. و سال آغاز نوشتن «محرم نامه» را 828 ه . ق. مینویسد و چنانکه از ص44 آن برمی آید در سال 831 هنوز آنرا مینوشته. براون در مقالهء خود در سال 1907 در مجلهء ژورنال آسیاتیک(63) از کتاب دیگری بنام «شراب نامه» از سیداسحاق یاد میکند که در سال 814 ه . ق. بشعر فارسی سروده و نیز این رباعی را از رباعیات سیداسحاق می آورد:
«سی سال ز بعد مرگ از ف (فضل) خدا
ناگاه به گوشم آمد از غیب ندا
که (که ای) مردهء صدساله چه خفتی در خاک
برخیز که هنگام حساب است و جزا».
و اتوره روسی(64) در فهرست کتاب های فارسی کتابخانهء واتیکان از «امانت نامهء» سیداسحاق نام میبرد که در آن از سیداسحاق چنین یاد شده: «امیر کبیر حق الحق بحق و المعارف سیداسحاق ماوراءالجنه». در حاشیهء ورق 135 «جاودان نامه» این دو بیت از او نقل گردیده:
«ف و ض و ل چون صورت گرفت
خویشتن را اذن و عین و انف گرفت
بست آیین نقش رویت از دورو
فضل حق با فضل حق بین روبرو».
سیداسحاق در «محرمنامه» بسیاری از اصول عقاید و اندیشه های حروفیان را شرح داده و از این رو محرمنامهء او از نظر بررسی دین حروفی گرانبهاست. گویش گرگانی این کتاب با گویش گرگانی نوشته های فضل فرقی ندارد، و برعکس «محبت نامه» و «جاودان نامه» هیچ صفحه ای از آن به فارسی نیست و نثر آن کمتر به فارسی آمیخته شده است.
7- لغت استرابادی، حروفیان برای فهمیدن کتابهای فضل واژه نامه ای از واژه های گرگانی نوشته های او درست کرده اند که زمان نوشتن و نام نویسندهء آن به نظر نگارنده نرسیده. عنوان این واژه نامه در نسخه ای از آن که در پایان نسخهء موزهء بریتانیاست «لغت استرابادی» است. جز این پنج کتاب نثر، نوشتهء دیگری از گویش گرگانی به نظر نرسید. نسخه ای از این «لغت استرآبادی» پیوسته به نسخهء محبت نامه است که معرفی آن گذشت و واژه های گرگانی در آن جدا از یکدیگر بردیف الفبای فارسی (فقط با در نظر گرفتن حرف اول واژه) و بخط نستعلیق نوشته و زیر هریک معنی آن داده شده است، و به این واژه ها آغاز میشود: اوی، آوی، اون (آن است، آورد، آوردن)، و به واژهء «یارا» پایان می یابد. گذشته از اینکه همهء واژه های گرگانی نوشته های فضل در «لغت استرآبادی» نیامده، در لغتها و معنی آنها نیز غلط فراوان دیده میشود، برخی واژه های عربی و صورتهای کوتاه نوشتهء برخی واژه ها جزو واژه های گرگانی در آن آورده شده است. بخشی از نسخه ای از «لغت استرآبادی» را هوارت در متون حروفی(65)آورده که در آن نیز، در واژه ها و هم در معنی آنها غلط دیده میشود. (واژه نامهء دکتر کیا ص47).
در اینجا سزاوار است فهرست کوتاهی از کتابهائی که امروز نزد این گروه، مقدس است بیاوریم. برخی از این کتابها را عباس عزاوی در تاریخ العراق بین الاحتلالین ج2 صص246-254 و برخی را همو در الکاکائیه فی التاریخ ص53 و برخی را مستر براون در تاریخ ادبیات ایران ج3 و برخی را صاحب ذریعه آورده است:
1- آخرتنامه، از فرشته زاده. 2- آدم نامه. 3- استوارنامه، از میرغیاث الدین. 4- اسکندرنامه، از علی الاعلی. 5- اطاعتنامه، از کمال سنائی. 6- امانت نامهء سیداسحاق. 7- بشارتنامه، از رفیعی. 8- بکتاشی نفس لری. 9- بویروغ. 10- تحفه العشاق. 11- تراب نامه. 12- توحیدنامهء علی الاعلی. 13- توحید، از سلیمان افندی کاتبی به فارسی. 14- جاودان عرفی. 15- جاودان کبیر، از فضل الله استرابادی. 16- حقایق نامه یا دیباچهء حقایق. 17- حقیقتنامه. 18- حیاه. 19- خطبه البیان (خطبه الافتخار)، چاپ شده. 20- خطبهء تطنجیه (خطبه الاقالیم)، چاپ شده. 21- دیوان ابدال. 22- دیوان روحی بغدادی، چاپ شده. 23- دی��ان فضولی بغدادی، چاپ شده. 24- دیوان محیطی. 25- دیوان نسیمی، چاپ شده. 26 - دیوان نعیمی (فضل استرآبادی). 27- دیوان ویرانی. 28- دیوان یمینی. 29- ذره نامه، از سید شریف. 30- زبور داود، به عربی. 31- سرانجام، از ملاعابدین. 32- شراب نامهء سیداسحاق. 33- عرشنامه، از فضل الله استرابادی. 34- عرشنامه، از علی الاعلی. 35- عرفنامه، از فضل الله استرابادی. 36- عشقنامه، از فرشته زاده. 37- فرقان الاخبار، از نعمه الله ولی متوفی 834 ه . ق. 38- فرقان اهل الحق. 39- فضیلت نامه. 40- فقرنامه. 41- فیضنامه. 42- قسمنامه، از محیطی بابا. 43- قیامتنامه، از علی الاعلی. 44- کتابچهء بدرالدین. 45- کتابچهء حروف. 46- کتابچه، از فضل الله. 47- کتابچه، از گلشنی. 48- کتابچه، از نسیمی. 49- کتابچهء نقطه. 50- کتاب ویرانی. 51- کرسینامه، از علی الاعلی. 52- کشفنامه، از محیطی دده. 53- لغت استرآبادی. 54- مبدأ و معاد. 55- مجموعهء گلشنی. 56- محبتنامه، از علی الاعلی. 57- محرمنامه، از سیداسحاق. 58- محشرنامه، از امیرعلی. 59- مرشد. 60- مفتاح الحیاه. 61- مناقب بکتاش ولی. 62- نومنامه. 63- وحدتنامه، از مقیمی. 64- ولایتنامه. 65- هدایتنامه.
برخی از این کتابها با سرآغازهائی بخامهء رضا توفیق دانشمند ترک و کلمان هوارت چاپ شده و در آنها کتابخانه و جای نسخهء این کتابها را یاد کرده اند. و برخی از آنها نسخه های فراوان دارد، و شماره های 15 - 24 - 25 - 27 - 29 - 41 - 42 - 43 - 50 - 51 - 52 - 54 - 55 - 57 - 61 نزد مرحوم عباس عزاوی در بغداد بوده و فهرست آنرا در کتاب «العراق بین الاحتلالین» آورده است. رجوع به «کاشف اسرار باطنیان» از اسحاق افندی و الکاکائیه فی التاریخ و العراق بین الاحتلالین ج2 صص246-254 و از سعدی تا جامی ص393 و 506 و فهرست کتابخانهء دانشگاه ج1 ص80 و ج2 صص37-86 و جزوهء شمارهء 13 ایران کوده و الذریعه بترتیب نام برخی از کتابهای ایشان شود.
نام جاها و کسان در کتب حروفیه: فضل در نومنامه برای برخی از خوابهای خود روز و ماه و حتی سال و جای دیدن آن را هم داده است، ولی ردیف تاریخی را در نظر نگرفته. سالهائی که برای خوابهای خویش داده این است: 765 - 786 - 789 - 786 - 786 - 792 - 793 - 796. نام جایهائی که فضل در آن بوده یا خواب دیده و در نومنامه آمده این است: عمارت توقجی، توخجی اصفهان، باکویه، بروجرد یا وروجرد یا وروگرد (مردم لرستان این شهر را ورودگرد یا ورویرد میخوانند)، جزیرهء هزاره گری یا هزاره گیری (هزارجریب مازندران است که در تاریخ طبرستان هم هزارگری ضبط شده است)، خوارزم تبریز، دامغان، صوفیان، باغ صوفیان (گمان میرود که این باغ در بروجرد بوده و امروز نام کوئی از آن شهر، صوفیان است). فقط برای دو خواب هم جای دیدن و هم سال دیدن داده و آن یکی از سال 786 است در باغ صوفیان و دیگری از سال 789 است در دامغان. فضل در این خوابها نام گروهی از مردم همزمان و پیروان و یاران خ��د را یاد میکند و آن نامها این است: مجدالدین(66)، سیدتاج الدین(67)، مولانا کمال الدین(68)، مولانا محمود راشتافی(69)، حسین کیا(70)، سیدعماد(71)، سلام الله(72)، یوسف دامغانی، سیدشمس الدین، شیخ حسن، ملک عزالدین، عبید میرشمس، درویش توکل، درویش مسافر، درویش کمال الدین، عبدالرحیم، مولانا قوام الدین استرآبادی، مولانا صدرالدین، محمد رم فیروزه کوهی، خواجه حسن ساوریح، شیخ منصور، فخراینبک پسر فخر مؤید، خواجه بایزید امیر ولی پادشاه اویس(73) عمر یا عمر سلطانیه، پیر پاشا، تختمش خان(74)، امیر تیمور یا امیر تمور یا شل مرد(75). (واژه نامهء گرگانی ص36) (از سعدی تا جامی ص398). عزاوی، میرغیاث الدین، حسن حیدر، سیدشریف، ویران، ابدال، فرشته زاده، بابا ندیمی را نیز در عداد حروفیان شمرده است.
رمزهای حروفیان: فضل و پیروان او بجای پاره ای واژه های فارسی یا عربی گاهی یک یا چند حرف از آنها را مینویسند و برای بازشناختن آنها از واژه هائی که درست نوشته شده بر روی آنها مد می گذارند یا خط میکشند. گاهی در برخی نسخه های یک کتاب این کوتاه نویسی بیش از نسخه های دیگر بکار رفته، گاهی برای پاره ای واژه ها دو یا چند صورت کوتاه دیده میشود. خواندن نوشته های حروفیان بی شناختن این رمزها آسان نیست و از این رو خود ایشان جزوه ای بنام مفتاح حروف جاودان یا مفتاح کتب حروفیان(76) یا مفتاح الحیات(77) در این باره نوشته اند. در ذیل نمونه هائی از این نشانه ها داده میشود: ایم: ابراهیم. حف مقه: حرف مقطعه. صه: صورت. اه: الوهیت. ح ق: حضرت حق. صه د: صورت آدم. تع: تعالی. خطس: خط استوار. صه اه: صورت الله. ج: جل. خل: خلقت. ط: خط. جبل: جبرئیل. د: آدم. طا: شیطان. ج نامه: جاودان نامه. ذ: ذات. طس: خط استوا. ج ه: جل عزه. ذق: ذات حق. طف: طواف. ج ی: جاودان نامهء الهی. رضه: رضی الله عنه. طو یا طوط: خطوط. چه: چهارده. سبعم: سبع مثانی. ط یا ط ی: خطوط الهی. ح: حضرت. ش نامه: عرشنامه. ظ: ظاهر. حف: حرف. ص: صلوه. ع: عرش نامه. ع: علیه السلام. ق تع: حق تعالی. م نامه: محبت نامه. عرم: علیه السلام. قن: قرآن. م ی: محبت نامهء الهی. ع ی: عرشنامهء الهی. ک: کلمه. ن: نقطه. عی: عیسی. ک اه: کلمه الله. نس: انسان. ف: فضل. م: محمد. و: حوا. ف اه: فضل الله. مج: معراج. و یا وه: وجه. ق: حق. مقه: مقطعه. وم: والسلام.
گویش گرگانی: از این گویش برخی از نویسندگان پیش از فضل یاد کرده اند. در حدود العالم که در سال 372 ه . ق. نوشته شده ذیل عنوان «سخن اندر ناحیت دیلمان و شهرهای وی» چنین آمده است: «استراباد شهری است بر دامن کوه نهاده بانعمت و خرم و آبهای روان و هوای درست و ایشان بدو زبان سخن گویند یکی به لوترا(78) استرابادی و دیگری به پارسی گرگانی و از وی جامه های بسیار خیزد از ابریشم چون مبرم و زعفوری گوناگون». مقدسی در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم چ لیدن 1909 م. ص 368 مینویسد: «زبان کومش(79) و گرگان به هم نزدیک است. «ها» [ بیشتر ] بکار میبرند. میگویند: هاده و هاکن و در آن شیرینی است. و زبان طبرستان بدان نزدیک است جز آنکه در آن شتابزدگی است». گویش گرگانی که باید همان پارسی گرگانی «حدود العالم» باشد اکنون در شهر گرگان (استراباد) فراموش شده، در دهات پیرامون گرگان نیز از بودن آن آگاهی نداریم. در برخی از این دهات به طبری (مازندرانی) سخن میگویند. سندهائی که به گویش گرگانی از حروفیه در دست داریم برای شناختن و بررسی آن بسنده است. این گویش چه از نظر صورت واژه و چه از نظر دستور، همچنان که مقدسی یاد میکند با گویشهای شهر سمنان و پیرامون آن(80) و نیز با گویش طبری همانندی دارد(81). یکی از برجسته ترین نکته های دستوری این دسته از گویشهای ایرانی بکار بردن ضمیرهای ملکی و مضاف الیه و صفت است پیش از نام و مضاف و موصوف، و آوردن برخی یا همهء حرفهای اضافه، پس از نام و ضمیر. سندهای حروفی نشان می دهد که گویش گرگانی سنت ادبی خاص نداشته، و نویسندگان آن را در قالب فارسی زمان خود ریخته اند. و مانند این است که واژه های فارسی را برداشته و بجای آن گرگانی گذاشته اند. حتی واژه های گرگانی را در دستور فارسی و واژه های فارسی را در دستور گرگانی به کار برده اند. و بیشتر جمله های نوشته های حروفی آمیخته از زبان فارسی و گرگانی است. در ذیل نمونه هائی از بکار رفتن واژه های فارسی در دستور گرگانی و برعکس داده میشود: بخو بجای خیا: به او. هیخواهان بجای هیخوازان: میخواهم. ورخیزه بجای وریزه: برخیزد. هیخواهه بجای هیخوازه: میخواهد. کرده بو بجای کیه بو: کرده باشد. خواستی بجای خواشتی: خواست. ساخته ببی بجای ساته ببی: ساخته شد. هکنند بجای هکرند: میکنند. دانسته ببو بجای زانا ببو: دانسته شود. بکنه بجای بکره: بکند. دیده بی بجای دیه بی: دیده بود. ماه بجای امو: ما را. کنه بجای کره: کند. نیاوره بجای نیاره: نیاورد. خوده بجای خشتنه یا خوشتنه: خود را. اشتا باشند بجای اشتا بند: ایستاده باشند. نداده بو بجای ندا بو: نداده باشد. نامهء منه ببر بجای منن نامو ببر: نامهء مرا ببر. تو خلیفه منا و نامه منا بجای تو منن خلیفه یا و مَنن نامه یا: تو خلیفهء منی و نامهء منی. (واژه نامهء گرگانی صص40-42).
(1) - حافظ رضی الدین رجب پسر رجب برسی حلی، نگارندهء مشارق الانوار (773 ه . ق.) و مشارق الامان (811 ه . ق.) و کتاب های دیگر است که همه پر از تندرویها و گزافه گوئیها در ستایش بزرگان مذهبی شیعه میباشد. در کتابهای این مرد سخنرانیهائی دیده میشود که به علی (ع) نسبت داده شده. نام برخی از این سخنرانیها همان نامهای کهن است که در کتابهای پیشینیان نیز یافت میشود، لیکن روش انشاء و مطلب آن ها ازآنِ سدهء هشتم و نهم میباشد. برخی از آنها روشهای گوناگون دارد، بخشی از آن در سدهء سوم و چهارم ساخته شده و بخش دیگر ساختهء سدهء هشتم و نهم است. برای برخی از آنها نام نوین نیز نهاده اند، چنانکه شیخ برسی در مشارق الانوار سخنرانیی بنام «خطبهء تطنجیه» از علی (ع) آورده که در پایان آن از اقالیم چهارگانه یاد شده و صاحب ذریعه گوید این همان «خطبه الاقالیم» است که ابن شهرآشوب نام برده است. و همچنین شیخ برسی در مشارق ص171 سخنرانی دیگری را بنام «خطبه الافتخار» آورده و مینماید که همان یادکردهء ابن شهرآشوب باشد، ولی مطلب آن با مضمون سخنرانیی که امروز به «خطبه البیان» معروف است یکی است، پس آشکار میشود که «خطبه الافتخار» با گذشت زمان و تغییر شکل، تغییر نام داده و «خطبه البیان» گردیده است. (فهرست دانشگاه ج2 ص112).
(2) - خود فضل گاهی در نومنامه نام این شهر را بهمین صورت و گاهی بصورت استاروا و استارباد مینویسد. فخر گرگانی در ویس و رامین (چ تهران 1314 ه . ش. ص40) میگوید:
چو برخیزد ز خواب بامدادی
ز من خواهد حریر استاربادی.
(3) - و آنها فقط بیست وهشت حرف الفبای عربی و سی ودو حرف الفبای فارسی هستند و حدیث «لسان اهل الجنه عربی و فارسی دری» گواه آن است. بنظر فضل و پیروانش هیچ زبانی بیش از سی ودو حرف ندارد و این حرفها و مظاهر آنها قدیمند، و اسمائی که خدا به آدم آموخت: « و علم آدم الاسماء کلها» (قرآن 2/31) و آدم به فرشتگان آموخت: «یا آدم انبئهم باسمائهم» (قرآن 2/33) همین حرفها بود، و این حرفها اصل قرآن و همهء کتابهای آسمانی و اصل نامهای خدائی است.
(4) - وی خود را نخستین کس میداند که پرده از این راز برداشته و مردم را به علم خواص و راز حروف که اصل کلام است آشنا کرده، و از این راه معنی درست قرآن و کتابهای آسمانی را بیان نموده است. ولیکن گفتهء ابن خلدون و ابن ندیم که یاد شد خلاف آنرا نشان میدهد.
(5) - در این مقال هر جا از «جاودان نامه» یاد شده اشاره به نسخهء دانشگاه کمبریج است که معرفی آن خواهد آمد.
(6) - فضل چند بار حدیث «ان للقرآن ظهراً و بطناً و لبطنه بطناً الی سبعه ابطن» را یاد میکند و خود را نخستین کس میداند که به بطن اصلی قرآن که تفسیر و معنی حقیقی آن میباشد رسیده است.
(7) - مسیح در پیدایش نخستین خویش بسیاری از سخنان را به رمز و اشاره گفته است. و اینک در این پیدایش معنی آنها را آشکار میکند، و مصحف حیاه را که به هفت انگشتری مهر است میگشاید، و در پیش پدر خود بصورت برهء هفت شاخ قربان میشود.
(8) - حروفیه ظهور حق را در سه مرتبه میدانند: نبوت، ولایت، الوهیت و میگویند «در دو مرتبهء اول اسما در کسوت ترکیب است و در پرده های اختلاف. و در مرتبهء سوم حق به اسماء مفرده (حروف) ظاهر میشود و رفع هر شائبه میکند» و میگویند که نبوت به پیغمبر اسلام پایان یافته و ولایت از او آغاز شده، و وی که ختم اولی خوانده میشود هم صاحب نبوت است و هم صاحب ولایت و پس از او علی با یازده فرزندش ولی اند (صاحب ولایت) و دوازدهمین ایشان هم صاحب ولایت است و هم مظهر الوهیت. و چنانکه پس از پیغمبر اسلام نبی نخواهد آمد، پس از مهدی نیز ولی نخواهد آمد. و از این رو او را ختم یا خاتم ثانی و ختم یا خاتم ولایت و با پیغمبر اسلام ختمتین میخوانند. و پس از فضل، جانشینان وی او را فقط مظهر الوهیت میدانند و نخستین ایشان که بنام «کلمه الله هی العلیا» خوانده شده، ظاهراً دختر فضل است که به نص صریح وصیت نامه جانشین او گردید. (واژه نامهء گرگانی ص11).
(9) - بحکم آیهء «یقول الذین کفروا لست مرس قل کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب» (قرآن 13/43) و آیهء «و کذلک جعلناکم امه وسطاً لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیداً». (قرآن 2/143).
(10) - چون در حدیثی از پیغمبر اسلام آمده است که پیروان من هفتادوسه گروه میشوند و همه به دوزخ میروند جز یک گروه از ایشان.
(11) - این لقب در «جاودان نامه» به فضل داده شده است.
(12) - چون او را کشته اند.
(13) - صایل صورت کوتاه نوشتهء دو یا چند واژه است.
(14) - این صفت ها بیشتر به شیوهء کوتاه نویسی حروفیه ع ه. یا ج ه. یا ع ه. و ج ه. نوشته میشود. (واژه نامهء گرگانی ص11).
(15) - حبیب السیر ج 3 جزء 3 ص200.
(16) - M. Clement Huartدر ژورنال آزیاتیک سال 1889 م. در تحت عنوان
Notice d un manuscrit pehlevi -
musulman.
(17) - مستر براون بنقل از مقدمهء جلد دوم کشف الظنون بقلم فلوگل آلمانی، طبع و ترجمهء او، لیدن 1835 م.
(18) - چ قاهره 1354 ه . ق. ج6 ص173 و 174.
(19) - العقود الفریده فی تراجم الاعیان المفیده.
(20) - نسخهء پرغلط و کم نقطهء کتابخانهء ملک در تهران، بنقل از واژه نامهء گرگانی دکتر کیا ص14.
(21) - این اشاره برای شناختن بنیادنهندهء دین نقطوی و چگونگی آن دین در سدهء هشتم ارزش دارد. ولیکن نباید فراموش کرد که ابوریحان در «تحقیق ماللهند» چ 1925 م. ص15 گوید: ان بعض خواصهم یسمی الله نقطهً لیبرئه...
(22) - شاید: امنای [ جِ امین ] یا امتهای.
(23) - دانشمندان آذربایجان صص386-388.
(24) - نسخهء نومنامهء دانشگاه کمبریج که معرفی آن خواهد آمد.
(25) - نگاه کنید به ایران کوده شمارهء 10.
(26) - در آخر نسخه ای از جاودان نامه که در موزهء بریتانیاست واژه نامه ای از واژه های آن کتاب هست که عنوان آن « لغت استرابادی» است.
(27) - این ورق که در تاریخ 1163 م. نوشته شده در موزهء بریتانیاست و برون در Journal ofthe Royal Asiatic Society سال 1907 م. بخشی از متن آن را با ترجمهء همهء آن آورده است.
(28) - میرانشاه یا امیرانشاه پسر سوم تیمور را چون کشندهء فضل است حروفیان دجال و مارانشاه و در شعر مارشه میخوانند. و شاید برای تشبیه به ضحاک ماردوش بوده است.
(29) - امیرانشاه در سال 810 ه . ق. کشته شده است.
(30) - از دو تاریخ آخری برون فقط ترجمهء آنها را به انگلیسی داده و از آن به فارسی ترجمه شد.
(31) - نگاه کنید به مقالهء برون در Journal ofthe Royal Asiatic Society سال 1907 م.
(32) - قرآن 7/142.
Elenco dei در ص 175
(33) - Ettore Rossi manoscritti persiani della biblioteca
Vaticana, Vaticana 1945.
(34) - Textes Horoufis. (35) - هدایت در ریاض العارفین و علی قلیخان داغستانی در ریاض الشعرا و ذریعه ج9 ص95 از شاعری نقطوی بنام امری یا آمری یاد میکنند که شاه صفوی او را کور کرده و سپس کشته است. و نیز نگاه کنید به گفتار تقی اوحدی در همین مقال.
(36) - اسکندربگ منشی در «عالم آرای عباسی» سرگذشت مفصل و جالبی از این کشتار نگاشته است. وی در ضمن وقایع سال 1002 ه . ق./ 1594 م. (که هفتمین سال جلوس شاه عباس اول صفوی است)، به داستانی که منجر به فنا و نابودی فرقهء ملاحده و زوال قطعی عقاید حروفیان در کشور ایران گردید اشاره میکند، که چگونه رئیس آنها درویش خسرو قزوینی که از نقطویان بود در اواخر قرن دهم در قزوین سکنی گزید و تکیه ای بنیاد نهاد و از آن ظاهر میگردد که چگونه شاه عباس برای بازگردانیدن قدرت دربار صفوی که در پایان سدهء دهم بدست سران صوفیه افتاده بود، دست به کشتار ایشان زد و مکتبهای آنان را ویران ساخت و از جمله به گرفتن درویش خسرو و اتباع او امر کرد... و از جهاز شتر به حلق آویخته در تمام شهر قزوین گردانید، همچنین جمعی دیگر از زعمای آن فرقه در تمام ایران به قتل رسیدند، مانند مولانا سلیمان طبیب ساوجی، و میرسیداحمد کاشی که پادشاه در نصرآباد کاشان او را بدست خود شمشیر زده دو پاره کرد، و در میان کتب او رساله ها که در علم نقطه نوشته شده بود ظاهر شد که آن طایفه به مذهب حکما عالم را قدیم شمرده اند و اص اعتقاد به حشر اجساد و قیامت ندارند، و مکافات حسن و قبح اعمال در عافیت و مذلت دنیا قرار داده، بهشت و دوزخ همان را میشمارند... درویش کمال اقلیدی و درویش بریان را که نیز مقتدای فوجی از آن طبقه بودند با سه چهار نفر مرید که با او در اصفهان میبودند در راه خراسان به راه عدم فرستادند. از اصطهبانات نیز چند نفر را که «اعلم» این طبقه بودند آورده و به یاران ملحق ساختند، و همچنین بر هر کس مظنهء «الحاد» بود ابقا نرفت و از اتراک نیز بداغ بیگ دین اغلی استاجلو تابع این طبقه و مرید درویش خسرو بود بقتل رسید. نکتهء جالب توجه در کلام اسکندربیگ منشی ارتباط این گرو"
اینستاگرام جدول آنلاین
کانال تلگرام جدول آنلاین

موارد بیشتر