بیرجند

«لغت نامه دهخدا»

[جَ] (اِخ) شهری به خراسان و آن مرکز شهرستان بیرجند و قاینات است که در زمان سابق این ناحیه بنام قهستان نامیده می شد و دارای 23488 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9). نام بیرجند در کتب جغرافی نویسان قدیم اسلامی نیامده است و نخستین کس که ذکری از این شهر بمیان آورده یاقوت (متوفی 623 ه . ق.) می باشد وی می نویسد: بیرجند از زیباترین شهرهای ناحیهء قهستان است که در دوران خلافت از اعمال خراسان بوده است و اکنون بیرجند قصبهء قهستان می باشد و حال آنکه در قرون وسطی قائن قصبهء قهستان بشمار می آمده است و مانند بیرجند چندی تحت استیلای اسماعیلیه بوده است. گولد اسمید(1)میگوید که جمعیت بیرجند در سال 1873م. به پانزده هزار نفر بالغ میگردیده اما استیوارت(2) میگوید که جمعیت آن در سال 1886م. به 14000 تن بالغ میگردید اما لورینی(3) در زمانی متأخر جمعیت آنرا به 18000 تن تخمین زده است و در پاره ای از نقشه های جغرافیایی نام بیرجند به برجن تحریف شده است. (از دایره المعارف فارسی). شهر بیرجند اکنون یکی از شهرستانهای استان خراسان کنار مرز افغانستان کمابیش مطابق قهستان سابق است و فعلاً مرکب از 5 بخش، حومه، درمیان، شوسف، خوسف، قاین تشکیل شده است. جمع قراء و قصبات آن 1565 و نفوس آنها در حدود 232765 تن می باشد و بنا بگفته ای 144112 و جمعیت شهر بیرجند 13934 تن است. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج9 و فرهنگ فارسی معین و دائره المعارف فارسی و نیز رجوع به مرآت البلدان ج1 ص326 و تاریخ ادبیات ادوارد براون ج2 ص168، تاریخ سیستان ص406، تاریخ مغول ص545 و سبک شناسی ج1 ص411 شود.
(1) - Goldsmid.
(2) - Stewart.
(3) - Lorini.