«لغت نامه دهخدا»
[] (اِخ) (از: بیره عربی + جک، ادات تصغیر ترکی) نام شهری است در جزیره واقع در سمت چپ رود فرات و عامه آنرا «بله جک» خوانند و بنا بگفتهء «ساخاو» مردم حلب آن را «باراجیک» گویند و معنی این کلمه قلعهء کوچک است و از همین منطقه است که رودخانهء فرات دره ها و کوههای صعب العبور را گذرانیده وارد دشت شام میگردد. شهر بیره جک بر روی خرابه های شهر قدیم مرکز آرامیان بنام «برسپ» بنا گردیده و این شهر در قرن نهم ق. م. دارای موقعی ممتاز بوده است و نام بیره را مورخان سریانی مانند مورخان عرب بجای «بیرثا» بکار برده اند و ذکر این نام در تواریخ از دوران جنگهای صلیبی متداول گشته، چه «بیلدوین» حاکم شهر «رها» آنرا تصرف نموده و حدود نیم قرن تحت تصرف اروپائیان بوده است و در سال 539 ه . ق. (1144 م.) بر سر دفاع از این قلعه در برابر حمله های سپاهیان زنگی حاکم موصل رشادتها نشان داد. اما مردم این شهر از ترس زنگی موصلی خود را تسلیم «ماردین ارتقی» نمودند و از آن زمان تحت تصرف مسلمانان درآمد و در حملهء مغول یکی از قلعه های استوار و پایدار اسلامی در برابر حملات دشمن بوده است و نام بیره در مؤلفات جغرافی نویسان متقدم اسلامی نیامده مگر در نیمهء قرن سیزدهم میلادی که امثال ابوالفداء و دمشقی و خلیل ظاهری. و در مراصدالاطلاع از آن ذکری بمیان آمده و اما نام ترکی آن یعنی بیره جک هنگامی متداول گشت که سرزمین شام بدست عثمانیها افتاد. نخستین جهانگرد که نام بیره جک را برده است نیبور(1) (1766 م.) بوده است. اما جهانگردان قبل از وی آنرا «بر» یا «بیر» میگفتند و سبب شهرت بیره جک در تاریخ جنگهای اخیر همانا شکستی بوده است که ترکها در سال 1839م. در جنگ با مصر دچار آن گردیدند. شهر بیره جک را دیواری مخروبه احاطه کرده است که آن را قایتبای در سال 887 ه . ق. (1482 م.) بنا کرد و چهار برج شهر را دیده بانی مینماید. شهر بیره جک دارای آثار باستانی از ادوار مختلف می باشد. (از دائره المعارف اسلام). (1) - Neibuhr.