تسو

«لغت نامه دهخدا»

[تَ] (اِ) پهلوی تسوک(1) و معرب آن طسوج (محل و ناحیه) یشتها ج 2 ص330 ح بنقل از ایرانشهر مارکوارت ص74 (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به تسوک شود. || مقدار و وزن چهار جو باشد. (برهان) (ناظم الاطباء) (از شرفنامهء منیری). || قیراط. (مهذب الاسماء). یک حصه از بیست و چهار حصهء شبانه روز که عبارت از یک ساعت باشد و یک حصه از بیست و چهار حصهء چوب گز استادان خیاط و همچنین یک حصه از بیست و چهار حصهء سیر استادان بقال و معرب آن طسوج است. (برهان) (از ناظم الاطباء). حصه ای از بیست و چهار حصهء گز باشد. و سیر و روز و شب و غیره را نامند. و مثلا از بیست و چهار حصهء گز یک حصه تسو باشد و سیر را که بیست و چهار توله است یک توله را تسو گویند و معرب آن طسوج باشد. (جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج). ربع دانگ. طسوج به فتح و تشدید سین معرب آن و در فرهنگ حصه ای از بیست و چهار حصهء گز و سیر و روز و شب. مثلا از بیست و چهار حصهء گز یک حصه تسو باشد و از بیست و چهار تولهء سیر یک توله و از بیست و چهار ساعت از شب و روز یک ساعت. اما این معانی در فرس دیده نشده. (فرهنگ رشیدی). رشیدی گفته این معانی که صاحب جهانگیری نوشته در فرس دیده نشده و مستعمل هند است و حق با اوست. (انجمن آرا) (آنندراج). یک بیست و چهارم حصهء هر چیز. (غیاث اللغات) : ... از مقدار یک درم که زمین است پنج دانگ و سه تسو گفته اند اهل کفر و شرک و بدعت و ضلالت اند. (کتاب النقض ص492). از أقصی بلاد روم و فرنج و ... تا سد یأجوح و مأجوج و ... سومنات یک تسو مسلمان است. (کتاب النقض ص492).
با کف درپاش تو هر دم ز ننگ
ابر زند بر رخ دریا تفو
گرچه به خروار مرا هست فضل
نیست ز دانگانه مرا یک تسو.
کمال اسماعیل (از فرهنگ جهانگیری).
|| ربع دانگ درهم. دو حبه از درهم. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
نوحه گر کز پی تسو گرید
او نه از چشم، کز گلو گرید.سنایی.
مزد حق کو مزد آن بی مایه کو
این دهد گنجیت مزد و آن تسو.مولوی.
هیچکس نسیه بنفروشد بدو
قرض ندهد هیچکس او را تسو.مولوی.
خواجهء فردا و حالی پیش او
او نمی بیند ز گنجی جز تسو.مولوی.
|| در بیت زیر بمعنی دیه. حق الرضا. غرامت :
گفت صوفی پس روا داری که او
سیلیم زد بی قصاص و بی تسو.مولوی.
|| اندک. ذره :
بر خیال و خواب چندین ره کنی
نیست عقلت را تسویی روشنی.مولوی.
(1) - Tasuk.