تیره شدن

«لغت نامه دهخدا»

[رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب)تاریک شدن. (ناظم الاطباء). سیاه و ظلمانی شدن. فرارسیدن شب :
بباید که تا سوی ایران شویم
بنزدیک شاه دلیران شویم
همی رفت باید چو تیره شود
سر دشمن از خواب خیره شود.فردوسی.
-تیره شدن بخت؛ سیاه بخت شدن. بدبخت شدن. پریشان حال و سیاه روزگار شدن :
چو بخت عرب بر عجم چیره شد
همی بخت ساسانیان تیره شد.فردوسی.
-تیره شدن جهان؛ تاریک شدن روزگار :
زواره چو دید آنچنان خیره شد
جهان پیش چشم اندرش تیره شد.فردوسی.
چو برخواند نامه سرش خیره شد
جهان پیش چشم اندرش تیره شد.فردوسی.
- تیره شدن جهان بین؛ تیره شدن چشم :
زمین بستر و خاک بالین اوی
شده تیره روشن جهان بین اوی.فردوسی.
-تیره شدن چشم؛ تیره شدن جهان بین. کور شدن چشم. نابینا شدن. تیره شدن دیده :
اگر چشم شد تیره دل، روشن است
روان را ز دانش همان جوشن است.
فردوسی.
سپهر اندر آن رزمگه خیره شد
ز گرد سپه چشمها تیره شد.فردوسی.
- تیره شدن خورشید و ماه؛ سیاه و تاریک شدن روزگار. تیرگی یافتن جهان. تیره شدن و تاریک شدن جهان :
نیاید بدرگاه تو بی سپاه
شود بر تو بر تیره خورشید و ماه.فردوسی.
-تیره شدن درون؛ بد و تیره باطن شدن. آلوده شدن :
ای که درونت به گنه تیره شد
ترسمت آیینه نگیرد صقال.سعدی.
- تیره شدن دیدار؛ تیره شدن چشم :
وگر برزند کف به رخسار تو
شود تیره زآن زخم دیدار تو.فردوسی.
- تیره شدن دیده؛ تیره شدن چشم :
دیدهء نرگس چو شود تیره، ابر
لؤلؤ شهوار کشد توتیاش.ناصرخسرو.
- || سیاه شدن چشم از فراوانی :
سپاه انجمن شد هزاران هزار
کز آن تیره شد دیدهء شهریار.فردوسی.
- تیره شدن رخ؛ تیره شدن صورت. سیه روی شدن. شرمنده و سرافکنده شدن :
روانشان شد از ابن یامین خجل
رخ سرخشان تیره شد همچو گل.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- تیره شدن روز؛ فرارسیدن تاریکی، شب تاریک شدن :
نشستند هر دو بر آن بارگی
چو شد روز تیره به یکبارگی.فردوسی.
- || آشفته شدن روزگار؛ پریشان گردیدن اوضاع و احوال. تیره و تار شدن روزگار :
چو ارجاسب دید آن چنان خیره شد
که روز سپیدش همی تیره شد.فردوسی.
چو روز مرد شود تیره و بگردد بخت
همو بدآمد خود بیند، از بدآمد کار.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص278).
تیره شد روز من چرا نکنم
دیده روشن به روزگار تو من.عطار.
- تیره شدن روزگار؛ تیره شدن روز. پریشان گردیدن اوضاع و احوال :
چو تیره شود مرد را روزگار
همه آن کند کش نیاید بکار.
(از ترجمهء تاریخ یمینی چ 1 تهران ص153).
- || سپری شدن عمر؛ مردن. بسر آمدن روزگار :
چو ماهوی را تیره شد روزگار
بمرو اندر آمد ز هر سو سوار
بتوفید شهر و برآمد خروش
شد آن مرز یکسر پر از جنگ و جوش.
فردوسی.
- تیره شدن شب؛ تاریک و تار شدن شب. ظلمانی و سیاه شدن شب :
چو شب تیره شد روشنائی بکشت
لب شوی بگرفت ناگه به مشت.فردوسی.
پراکنده گشتند و شب تیره شد
سر می گساران ز می خیره شد.فردوسی.
چو شب تیره شد کردیه برنشست
چو گردی سرافراز گرزی بدست.فردوسی.
افزون گرفت روز چو دین و شب
ناقص چو کفر و تیره چو سودا شد.
ناصرخسرو.
چو شب دین سیه و تیره شود فاطمیان
صبح مشهور و مه و زهره ستارهء سحرند.
ناصرخسرو.
- تیره شدن صورت:تیره شود صورت پر نور او
کند شود کار روان و رواش.ناصرخسرو.
-تیره شدن ضمیر؛ سیه شدن درون :
آن کردی از فساد که گر یادت آید آن
رویت سیاه گردد و تیره شود ضمیر.
ناصرخسرو.
|| مکدر شدن. (ناظم الاطباء). کنایه از ناخوش و درهم شدن. (آنندراج). غمگین و دلتنگ و خشمگین شدن :
غمی شد دلم زآنکه شاه جهان
چنین تیره شد با تو اندر نهان.فردوسی.
این حدیث به نشابور فاش شد و خبر به امیرمحمود رسید تیره شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص365). هارون الرشید از این جواب سخت تیره شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص425). پس از نمودن قدرت سروری و شادی بدان بسیاری تیره شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص516). حجام تیره شد. (کلیله و دمنه).
-تیره شدن از چیزی یا جائی؛ ملول و ناخوش شدن از آن :
مرغ دلم طائریست قدسی عرش آشیان
از قفس تن ملول تیره شده از جهان.
حافظ (از آنندراج).
- تیره شدن جائی؛ غم و اندوه فراگرفتن مردم آنجا را :
دل لشکر شاه توران سپاه
شکسته شد و تیره شد رزمگاه.فردوسی.
-تیره شدن دل؛ غمگین و خشمناک شدن دل. افسرده و درهم شدن دل :
بدانست بهرام کو خیره شد
ز دیدار چشم و دلش تیره شد.فردوسی.
چو بشنید شاه این سخن خیره شد
سیه شد رخش چون دلش تیره شد.
فردوسی.
اگر تیره تان شد دل از کار من
بپیچید سرتان ز گفتار من.فردوسی.
|| ناصاف شدن. (ناظم الاطباء).
- تیره شدن آب؛ گل آلود شدن آب. آلوده شدن آب. ناصاف و بی طراوت شدن آب :
باغ پرگل شد و صحرا همه پرسوسن
آبها تیره و می تلخ و خوش و روشن.
فرخی.
تیره شد آب و گشت هوا روشن
شد گنگ زاغ و بلبل گویا شد.ناصرخسرو.
- || بهم خوردن روابط؛ مورد خشم واقع شدن :
گر این نشنوی آب من نزد شاه
شود تیره و دور مانم ز گاه.فردوسی.
کجا شد که قیصر چنین خیره شد
ز بخت آب ایرانیان تیره شد.فردوسی.
ز کین پدر گر دلت خیره شد
چنین پیش تو آب من تیره شد.فردوسی.
طاهر از چشم امیر بیفتاد و آبش تیره شد، چنانکه نیز هیچ شغل نکرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص449).
- || بی ارزش و بی آبرو شدن :
تیره شد آب اختران ز آتش روز و می کند
بر درجات خط جام آب چو آتش اختری.
خاقانی.
- تیره شدن می؛ دُردآلود شدن شراب. کدر شدن می.
- || به مجاز تیره شدن روابط. تیره شدن آب :
تا بود ز روی مهر لاف من و تو
جز خواب ندید کس مصاف من و تو
چون تیره شد اکنون می صاف من و تو
مادر نه بهم برید ناف من و تو.ازرق��.
|| بی طراوت شدن. (ناظم الاطباء).
- تیره شدن باغ؛ خشک و پژمرده شدن باغ. خزان زده شدن باغ :
مرا رفیقی امروز گفت خانه بساز
که باغ تیره شد و زردروی و بی دیدار.
فرخی.
- تیره شدن برگ؛ پژمرده شدن. خشک شدن و افسرده شدن آن :
ورا آن سخن بدتر آمد ز مرگ
بپژمرد و تیره شد آن تازه برگ.فردوسی.
|| بی رونق شدن. (ناظم الاطباء) :
تا پدید آمدت امسال خط غالیه بوی
غالیه تیره شد و زاهری و عنبرخوار.عماره.
- تیره شدن کار؛ خراب و فاسد شدن کار. بی رونق شدن کار. بهم خورده شدن کار :
بتا تا جدا گشتم از روی تو
کراشیده و تیره شد کار من.
آغاجی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
تیره شد کار من از غم هان و هان دریاب کار
تا چراغ عمر قدری روشنائی میدهد.
خاقانی.
رجوع به تیره و دیگر ترکیبهای آن شود.