ث

«لغت نامه دهخدا»

(ع حرف) حرف چهارم است از حروف هجای عرب و حرف پنجم از هجای فارسی و صوت آن سین است آنگاه که زبان در میان دندانها درآرند. یا اصوت ثتای یونانی(1) میان حرف ت و ج و نام آن ثاء است و چهاردهمین از حروف جُمَّل و آنرا به پانصد دارند و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد پنج است و هم از حروف روادف و از حروف مصمته است و در کتب لغت رمز است از حدیث و در علم هیئت (بدون نقطه) رمز است از تثلیث. و این حرف در زبانهای اوستائی و پارسی باستان بوده است.
ابدالها:
در فارسی:
گاه به «ه» تبدیل شود، مانند:
سپیژه = سپهر.
پرثوه = پهله (پهلوی، با تبدیل و قلب).
مثره = مهر.
و گاه به «س» بدل گردد، مانند:
پوثره = پسر (پوهر پهلوی).
ثاء لغات عربی در فارسی گاه بدل به «تاء» شود، چون:
ثرید = ترید.
و در زبان عربی:
گاه بدل «تا» آید:
شبث = شبت.
حثیره = حتیره.
بقث = بقت.
و گاه بدل «ض» آید:
تحاث = تحاض.
اثر = اضر.
و گاه بدل «غ» آید:
ضیثم = ضیغم.
و گاه بدل «ف» آید:
ثوم = فوم.
ثناءدار = قناءدار.
و گاه بدل «ق» آید:
مِثِم و مِثِمَّه = مقم و مقمه.
و گاه بدل «م» آید:
ثعو = معو.
و گاه بدل «ن» آید:
ثتن اللحم = نتن اللحم.
و این حرف در فارسی دری نباشد لکن در کلمات کیومرث و طهمورث و ارثنک و ثغ، آمده است.
(1) - Theta.