مستخلص

«لغت نامه دهخدا»

[مُ تَ لَ] (ع ص) مخصوص خود کرده. (ناظم الاطباء). رجوع به استخلاص شود. || رها شده. خلاص شده. آزادشده. نجات یافته. خلاصی یافته. (ناظم الاطباء). رهائی یافته. رها. یله. آزاد. رهیده. رسته. رستگار. خلاص :
یکان یکان شمر ابجد حروف تا حطی
چنانکه از کلمن عشر عشر تا سعفص
پس آنگه از قرشت تا ضظغ شمر صدصد
دل از حروف جمل شد تمام مستخلص.
(امثال و حکم دهخدا).
|| رها از دست کسی و مفتوح برای دیگری. فتح شده. تصرف گردیده. اشغال : حاصل الامر آنکه به اندک روزگاری بغداد و دیاربکر و دیار ربیعه و شام بأسرها مستخلص و در حوزهء تصرف نواب هولاکوخان آمد. (رشیدی).
- مستخلص شدن؛ رها شدن.
- || مفتوح شدن : حیره و سواد بهری به حرب و بهری به صلح و جزیه خالد را مستخلص شد. (مجمل التواریخ و القصص). در مقدار یک ساعت از روز آن نواحی مستخلص شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص29).
- مستخلص کردن؛ آزاد ساختن.
- || مفتوح ساختن. گشادن. رهائی دادن از دست کسی : او را به جانب عمان به قلعهء کیوستان فرستاد و ملک مستخلص کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 312). نامه ای بنوشت و از او مدد خواست تا ری از بهر او مستخلص کند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 385). نواحی لمغان که معمورترین آن نواحی بود مستخلص کرد و مستصفی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص40). به مظاهرت و معاونت او قیام نمود و ولایت او مستخلص کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص268).
- || آزاد و رها ساختن. رفع منع و محظور از آن کردن.
- || وصول کردن : خواستم تا بطریقی کفاف یاران مستخلص کنم آهنگ خدمتش کردم. (گلستان). ملک بفرمود تا مضمون خطاب را به زجر و توبیخ از وی مستخلص کردند. (گلستان).
- مستخلص گردانیدن؛ آزاد کردن.
- || مفتوح ساختن. گشادن. فتح کردن :هشتاد پادشاه گردنکش هلاک کرده بود و جهان سربسر مستخلص گردانید. (فارسنامه ابن البلخی ص60). اتابک چاولی... آن جمله اعمال را مستخلص گردانید بقهر. (فارسنامهء ابن البلخی ص141). بر صوب جرجان رحلت کرد تا اول جرجان که دارالملک قابوس بود مستخلص گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص68).
- مستخلص گردیدن؛ مستخلص گشتن. رها شدن :
زمان رفته باز آید ولیکن صبر می باید
که مستخلص نمیگردد بهاری بی زمستانی.
سعدی.
- مستخلص گشتن؛ رها شدن.
- || گشوده شدن. مفتوح شدن : کفار هزیمت شدند و ریشهر مسلمانان را مستخلص گشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص114). بعد از آن ناحیت رویان و شالوس و حدود استنداریه بکلی مستخلص گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 273).