مصعبی

«لغت نامه دهخدا»

[مُ عَ] (اِخ) ابوالطیب محمد بن حاتم. به گفتهء تاریخ بیهقی صاحب دیوان رسالت نصربن احمد سامانی و یگانهء روزگار بوده است در همهء ادوات فضل. و به قول ثعالبی در «یتیمه الدهر» وزارت این پادشاه داشته و در همهء کارهای معاشرت و ندیمی و اسباب ریاست و وزارت معروف و در کتابت و خط و عقل و تدبیر مشهور بوده است و به دو زبان پارسی و تازی سخن می رانده. ابن قفطی در «المحمدون من الشعراء» و گردیزی در زین الاخبار و یاقوت در معجم البلدان نیز از وی نام برده اند و یاد کرده و عوفی در لباب الالباب دو بیت از رودکی در مدح او آورده و جهانگیری به شاهد لغت غرچه و رادویانی در ترجمان البلاغه از وی نقل کرده اند و نیز بیهقی در تاریخ قطعه ای چهاربیتی از وی آورده است که برخی از ابیات آن را صاحب مجمع الفصحا نقل کرده و به دقیقی نسبت داده است. برای مزید اطلاع رجوع به یتیمه الدهر ثعالبی و تاریخ بیهقی و زین الاخبار گردیزی و المحمدون من الشعراء قفطی و ترجمان البلاغهء محمد بن عمر رادویانی و لباب الالباب عوفی و معجم البلدان یاقوت ذیل «بست» و شرح قصیدهء ابوالهیثم از محمد بن سرخ نیشابوری و گنج بازیافته از دبیرسیاقی (بخش احوال و اشعار ابوالطیب مصعبی) شود. این ابیات او راست:
شکرشکن است یا سخنگوی من است
عنبرذقن است یا سمنبوی من است(1)؟
مرا جود او تازه دارد همی
مگر جودش ابر است و من کشتزار.
مگر یک سو افکن که خود همچنین
بیندیش و دیده یْ خرد برگمار.(2)
کاشکی اینجای غوطه خوردمی
جای دیگر دست گیری تا گدار(3).
جهانا همانا فسوسی و بازی
که بر کس نپایی و با کس نسازی
چو ماه از نمودن چو خور از شنودن
به گاه ربودن چو شاهین و بازی
چو زهر از چشیدن چو چنگ از شنیدن
چو باد از بزیدن چو الماس گازی
چو عود قماری و چون مشک تبت
چو عنبر سرشته یْ یمان و حجازی
به ظاهر یکی بیت پر نقش آزر
به باطن چو خوک پلید و گرازی
یکی را نعیمی یکی را جحیمی
یکی را نشیبی یکی را فرازی
یکی بوستانی پراکنده نعمت
بدین سخت بسته بر آن مهره بازی
همه آزمایش همه پرنمایش
تو را مهره زاده به شطرنج بازی
چرا زیرکانند بس تنگ روزی
چرا ابلهانند در بی نیازی
چرا عمر طاووس و دراج کوته
چرا مار و کرکس زیَد در درازی
صدواَندساله یکی مرد غرچه
چرا شصت وسه زیست آن مرد تازی
اگر نه همه کار تو باژگونه ست
چرا آنکه ناکس تر آن را نوازی
جهانا همانا از این بی نیازی
گنه کار ماییم تو جای آزی(4).
(1) - از ترجمان البلاغه ص8 .
(2) - از لباب الالباب چ لیدن ج2 ص7.
(3) - از شرح قصیدهء ابوالهیثم ص43.
(4) - از تاریخ بیهقی چ فیاض ص777.