جاندار

«لغت نامه دهخدا»

(نف مرکب، اِ مرکب) معروف است که انسان و حیوان زنده باشد. (برهان). ذی روح. دارای روان. حیوان. (ناظم الاطباء). || قادر. توانا. (ناظم الاطباء). || (از: جان، سلاح + دار، دارنده) معرب نیز: جاندار. (حاشیهء برهان چ معین). سلاح دار. (برهان) (بهار عجم) (آنندراج). سلحشور. سلاحدار. سلیح دار. و بصورت «جندار» آمده و جمع آن جانداریه و جنادره است و در مصر تا زمان بنومرین معمول بوده است. (دزی ج 1) :
شاهیست چهره ات که دو جاندار خاص او
چشم کمان کشیده و زلف زره ور است.
رفیع لنبانی (از بهار عجم) (آنندراج).
چو زخم تیغ نباشد بجنگ نیزه و تیر
چه فرق هیز و مخنث ز رستم جاندار.
مولوی (از آنندراج).
|| محافظت کننده. نگاهبان. (برهان). نگاهبان. (بهار عجم). نگاهبان جان سلاطین که همیشه با شمشیر در خدمت سلطان حاضر و متوجه است. (آنندراج). حافظ. (آنندراج) (ناظم الاطباء). گارد مخصوص شاه. پاسبان. شرطه. ج، جنادره :
کشان از دز بلشکرگاه بردش
بنزدیکان و جانداران سپردش.
(ویس و رامین).
و شمشیردار بود در دیوان، او را جاندار گفتندی. (تاریخ بیهقی ص121). سپهبد [ خسروپرویز ] فرهاد بود و سمرگری به روز و منجم برزین و حاجب او نوش بود و گنجور خورشید و نوشین بازدار و فری برز جاندار بودش و طبیب ماهوی خراد. (مجمل التواریخ والقصص). تا ناگاه جانوسیار و ماهیار وی را بشب اندر چندی شمشیر زدند و بیفتاد و ایشان جاندار خاص بودند. (مجمل التواریخ ایضاً). و حالی جانداری خاص خویش را به میهنه فرستاد بشحنگی. (اسرارالتوحید ص314). یکی برادر اسقوزان دیلم بود که جاندار سلطان بود نام او شهردار. (تاریخ طبرستان). و لقد شاهدت [ بشیراز ] مرّه رجلاً تجره الجنادره و هم الشرط الی الحاکم و قد ربطوه فی عنقه. (ابن بطوطه).
چون عقل و جان عزیز و غریبست لاجرم
جاندار عقل و عاقلهء جان شناسمش.
خاقانی.
جاندار تو رضای حق است و دعای خلق
کاین دو ز صد سریّت لشکر نکوتر است.
خاقانی.
ندیم و حاجب و جاندار و دستور
همه رفتند و خسرو ماند و شاپور.نظامی.
زانو زده بر سرین او شیر
چون جانداران کشیده شمشیر.نظامی.
کی تواند کرد جانداری او هر جانور
حافظ و جاندار او ایزدتعالی بس بود.
شرف شفروه (از آنندراج).
|| رزق و روزی. قوت لایموت. (برهان). قوت و روزی و این مجاز است. (بهار عجم) (آنندراج). قوت روزانه. (ناظم الاطباء) :
چنان شده ست ببازارها روائی نان
که بوی نان به ترازو نمیرسد ز تنور
بزور زور توان یافت اندکی جاندار
چه چاره داند کرد آنکه زر ندارد و زور.
سوزنی (از آنندراج).
|| دوست و مددکار. (آنندراج). || محکم. قرص. بادوام: ریسمانی جاندار است. پارچه ای محکم و جاندار است.