بطلمیوس قلوذی

«لغت نامه دهخدا»

[بَ لَ سِ قَ] (اِخ)(1)حکیمی بوده یونانی. (برهان). منجم معروف و مشهور که در مائهء دویم میلادی در مصر متولد گردید. این دانشمند چنان فرض کرد که زمین ثابت و ساکن و مرکز عالم است و فرضیات این منجم تا ظهور معلم معروف کوپرنیک مسلم بود مثل آنکه هنوز در نزد بیشتر منجمین ایران مسلم است و بعد بواسطهء این دانشمند فرضیات بطلمیوس باطل گردید. (ناظم الاطباء). نام حکیم یونانی صاحب کتاب مجسطی. (غیاث). نام حکیمی از حکمای یونان. (منتهی الارب). عالم نجوم. (مجمل التواریخ و القصص چ1 ص126). نام حکیمی در یونان قدیم که در علم هیئت مشهور است. (فرهنگ نظام). بطلمیوس حکیم که در فن هندسه و نجوم بی نطیر بود. (از حبیب السیر چ خیام ص167). در التفهیم بیرونی مکرر از او و رصد او و کتاب او یاد شده است. رجوع به التفهیم بیرونی شود. صاحب کتاب المجسطی است که در دوران ادریانوس و انطیتوس بوده و در همان روزگار ستارگان را رصد کرده و کتاب المجسطی را برای یکی از این دو تن تألیف کرد وی نخستین کسی است که اسطرلاب کروی و آلات نجومی و مقیاسهای رصدی را ساخت. گویند پیش از وی گروهی ستارگان را رصد کرده اند که از آن جمله ابرخس است و بقولی این شخص استاد بطلمیوس بوده و از او آموخته است و رصد کردن جز به آلتی امکان پذیر نبوده و اولین رصدکننده طبعاً سازندهء آن آلت خواهد بود. (ترجمهء ابن الندیم ص482). او راست: کتاب مجسطی. کتاب الموالید. کتاب الحرب و القتال. کتاب استخراج السهام. کتاب تحویل سنی العالم. کتاب تحویل سنی الموالید. کتاب المرض و شرب الدواء. کتاب الاربعه و او را به شاگرد خود سوری خطاب کرده و این کتاب را ابراهیم بن الصلت نقل و حنین بن اسحاق اصلاح کرده است و مقالهء اولی را اوطوقیوس تفسیر کرده و ثابت آنرا گردآورده و معانی آنرا بدست داد. و عمر ابن الفرخان و ابراهیم بن الصلت و نیریزی و بتانی آنرا تفسیر کرده اند. و نیز کتاب فی سیر السبعه. کتاب فی اسراء والمحبسین. کتاب فی اسرالسعود و اصطناعها. کتاب الخصین ایهما یفلح. کتاب ذوات الذوائب. کتاب یعرف با لسابع. کتاب القرعه مجدول. کتاب اقتصاص احوال الکواکب. کتاب الثمره و آنرا احمدبن یوسف مصری مهندس تفسیر کرده است. کتاب جغرافیا فی المعمور وصفه الارض و این کتاب را یکبار برای کندی بد ترجمه کرده اند پس از آن ثابت ترجمهء دیگری بعربی کرده و آن ترجمه بسیار خوبی است و سریانی آن نیز هست. (از ابن الندیم). عالم هندسه و هیئت دان معروف یونانی که در نیمهء اول قرن دوم میلادی در اسکندریهء مصر میزیسته. از تألیفاتش اطلاعاتی راجع بزندگانی او بدست نمی آید. معروف ترین تألیف او بیونانی به مقالهء سونتاکسیس(2) (مجموعهء بزرگ) موسوم است و این تألیف را اکنون به اسمی که اعراب به آن داده اند المَجَسط(3) نامند. این تألیف از 13 کتاب ترکیب شده است و حاوی تمامی چیزهایی است که از حیث علوم ریاضی (مخصوصاً هندسه) و هیئت باعث شهرت بطلمیوس گردید. تألیف دیگرش جغرافیای اوست که دارای هشت کتاب است. هیئت بطلمیوس چنانکه معلوم است حالا بهیئت قدیم معروف است و از زمان کپرنیک(4)هیئت دان لهستانی که در نیمهء اول قرن پانزدهم میلادی درگذشته، هیئت بطلمیوس را باطل میدانند. اما جغرافیای وی برای تاریخ عهد قدیم اهمیتی بسزا دارد و برای تاریخ قدیم ایران هم مفید است. زیرا او نخستین کسی بود که درجات طول و عرض را تعیین نمود و موقع هر محل را بدرجات معمول کرد. دو کتاب مجسطی و جغرافی او مانند دستورالعمل دانشمندان یونانی اسکندریه بود و در اوایل دورهء اسلامی هم بزبان عربی ترجمه شد و مدت زیادی علمای اسلام بشرح و تحشیه و تدریس آثار او پرداختند و بعدها بر اثر ترقی علوم در هیئت و جغرافی و اکتشافات جدید نقایص آثار وی را تکمیل و اصلاح کردند. مجسطی را از زبان عربی به لاتینی ترجمه کردند و نام آنرا «الماجست» نهادند که تحریفی است از المجسطی و متن اصلی یونانی آنرا مدتها بعد پیدا کردند. کلیات آثارش مکرر در اروپا چاپ شده است. (از ایران باستان چ2 جیبی ص2177 و قاموس الاعلام ترکی ج2). و رجوع به روضات الجنات چ1 ص134 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی و عیون الانباء و الحلل السندسیه و فرهنگ ایران باستان و شعوری ج1 ورق 168 و الموسوعه العربیه و سیر حکمت ج1 چ1 ص83 و حکمت اشراق ص156 و نخبه الدهر ص267 و لغات تاریخیه و جغرافیهء ترکی ج2 و تتمهء صوان الحکمه ص208، 210 و تاریخ اسلام و فارسنامهء ابن البلخی ص16 و نزهه القلوب ج3 ص99 و تاریخ گزیده ص72 و الجماهر و تاریخ الحکماء قفطی شود.
(1) - P.Clodius. Claudius.
(2) - Megale Suntaxis.
(3) - Almageste. (Al-Mageste).
(4) - Copernic.