تابخانه

«لغت نامه دهخدا»

[نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای که در آن شیشه بندی بود تا هر چه از بیرون باشد دیده میشود و روشنائی خورشید در آن افتد. (آنندراج) (شرفنامهء منیری). بعضی خانه ای را گفته اند که دیوار آنرا از آئینه و در و پنجره آنرا از بلور کرده باشند که هر که در درون باشد بیرون را تواند دید. (برهان). خانه ای که در آن بندی بود که هر چه در برون بود دیده شود و تاب در آن افتد. (فرهنگ خطی متعلق بکتابخانهء مؤلف). || خانهء جالی دار مشبک. (غیاث اللغات). || حمام و خانه ای که در آن تنور باشد یا بخاری. (غیاث اللغات). خانهء زمستانی که در آن آتش و تنور و بخاری افروزند تا گرم شود. (انجمن آرا) خانه ای را گویند که در آن بخاری و تنور باشد. (برهان). خانه ای که تنور و بخاری دارد. (برهان جامع). خانه ای را نیز گفته اند که زمین آنرا مانند زمین حمام مجوف کرده باشند و آتش در آن افروزند تا گرم شود و ایام زمستان در آن جا بسر برند. (برهان). و بعضی گفته اند خانه ای باشد که زمین آن را مثل زمین حمام مجوف و جهنم ساخته اند، در زمستان آتش افروزند تا گرم شود(1) :
بمهرماه ز بهر نشستن و خوردن
بتابخانه فرستند شهریاران گاه.فرخی.
برفت زحمت گرما بتابخانه خرام
رسید لشکر سرما بر او گمار آتش.
ادیب صابر.
هر دو در تابخانه ای رفتیم
که نبود آشنا هوای(2) رواق.انوری.
به زمستان چو تموز از تف آه
تابخانه جگری خواهم داشت.خاقانی.
گریهء عاشقان ببین ز برون
روز باران بتابخانه در آی.کمال خجندی.
ای برق خانه سوز که نعلت در آتش است
در تابخانهء جگر ما چگونه ای.صائب.
|| در بعضی جاها خانه های بزرگ تابستانی را گویند. (برهان قاطع) (برهان جامع). در نسخهء میرزا آمده که آنرا جامخانه نیز گویند. (فرهنگ خطی متعلق بکتابخانهء مؤلف) :
سردابهء وحشت زمانه
از فر تو گشت تابخانه.خاقانی.
دل تابخانه ایست که هر ساعتی در او
شمع خزاین ملکوت افکند ضیاء.خاقانی.
دل در مغاک ظلمت خاکی فسرده ماند
رختش بتابخانهء بالا بر آورم.خاقانی.
در چنین فصل تابخانهء شاه
داشته طبع چار فصل نگاه.نظامی.
|| شبستان. کاشانه :
کنون که آب بحوض اندر است همچو بلور
بتابخانه بجای بلور نه مرجان.امیر معزی.
از برون تابخانهء طبع یابی نزهتم
وز ورای پالکانهء چرخ بینی منظرمخاقانی.
(1) - از تعریفی که برای تابخانه کرده اند در برهان و غیره مثل چیزی شبیه به شوفاژ سانترال Chauffage centraleبنظر می آید.
(2) - ن ل: سوای.