مستحل

«لغت نامه دهخدا»

[مُ تَ حِل ل](1) (ع ص) نعت فاعلی از مصدر استحلال. حلال گیرنده چیزی را. (اقرب الموارد). حلال شمرنده. حلال پندارنده. آنکه چیزی را حلال پندارد. رجوع به استحلال شود. || درخواست کننده از کسی که چیزی را برای او حلال کند. (اقرب الموارد). || که به حلال و حرام نیندیشد. که در بند حلال و حرام نباشد :
مستحلا، پیر مستحل نسزد(2)
چونکه نخواهی از این و آن بحلی.
ناصرخسرو (چ دانشگاه ص287).
اما عثمان بن عفان مستحل و بی امانت بود. (النقض ص326). وزر و وبال و نکال آن... به گردن آن جماعتی که اجماع کنند بر خلیفهء سه سالهء بی عقل و زنی ناقص عقل تا وزیری مستحل ظالم برگمارد و عالم را خراب کند. (نقض الفضائح ص63). || که هر چیز را مباح شمارد. کافر. اباحی :
سرخ چهره کافرانی مستحل ناپاکزاد
زین گروهی دوزخی ناپاکزاد و سندره.
غواص.
... نزدیک این مستحل [ یعنی افشین ] برند و چندان که به قبض وی آید در ساعت هلاک کندش. (تاریخ بیهقی ص170). || بی باک. بی پروا :
غم بنیاد آب و گل چه خوری
دم گردون مستحل چه خوری.خاقانی.
|| بی اعتنا. بی بند وبار. مقابل محتمل :
من بدین بیدلی و یار(3) بدین سنگدلی
من بدین محتملی(4) یار بدین مستحلی
یار معشوق من از مستحلی بر نخورد
تا نیاید ز من این بیدلی و محتملی.فرخی.
سال تا سال گرفتار دل مستحلم
وایِ آنکس که گرفتار دل مستحل است.
فرخی.
|| محلل. که زن را به شرط طلاق تزویج کند تا شوهر نخستین بتواند او را بگیرد. چنین کس ملعون خوانده شده است چه شرط مخالف مقتضای عقد است. فی الحدیث: «لعن الله آکل الربا و مؤکله و کاتبه و الواشمه و المستوشمه و المستحل و المستحل له». ابن عساکر پس از نقل این حدیث گوید: المستحل و المستحل له هو من التحلیل، و هو أن یطلّق الرجل امرأته ثلاثاً فیتزوجها رجل آخر علی شریطه أن یطلقها بعد وطئها لتحل لزوجها الاول. (تاریخ ابن عساکر ج2 ص120).
(1) - در شواهد نظمی فارسی با تخفیف لام آید.
(2) - ن ل: چون شوی تو مستحلی.
(3) - ن ل: دوست.
(4) - ن ل: چنین محتمل و.