مسته

«لغت نامه دهخدا»

[مُ تَ / تِ] (اِ) جور و ستم. || غم و اندوه. (برهان) (انجمن آرا) (جهانگیری). || نام دارویی است که آن را به عربی سعد گویند. (برهان). بیخ گیاهی است دوائی که در کنار جو و کنار رودخانه ها و تالاب بهم رسد و آن را سکک نیز نامند. (جهانگیری). سعده. (الفاظ الادویه). || چاشنی باشد(1) چنانکه باز را و شکاریها را گوشت دهند و بدان بنوازند. (لغت فرس اسدی). طعمهء جانوران شکاری مثل باز و شاهین و چرغ و شکره. (از برهان). طعمهء مرغان شکاری. (انجمن آرا). خورش شکره. (نسخه ای از لغت فرس). خورش اشکره. (صحاح الفرس). چاشنی شکره. خورش شکره. کمی از گوشت یا مغز سرطائری به مرغ شکاری دهند تا او به شکار حریص شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). چشته. چاشنی. کریز. فریه :
منم خو کرده بر بوسش
چنان چون باز بر مسته.رودکی.
راست چون بهر صید خواهی کرد(2)
باز را مسته داد باید پیش.
بونصر طالقان (از لغت فرس).
روزی که امل سست شود در طلب عمر
وقتی که اجل مسته دهد تیغ و سنان را.
ابوالفرج رونی.
خشم گردید مستهء حلمت
زهر گردید مستهء تریاک.ابوالفرج رونی.
طعمهء شیر کی شود راسو
مستهء چرخ کی شود عصفور؟مسعودسعد.
تنم به تیر قضا طعمهء هزبر نهند
دلم به تیر عنا مستهء عقاب کنند.مسعودسعد.
باز ترا که شاه طیور است چون عقاب
از گوسفند پختهافلاک مسته باد.اثیر.
کیوان موافقان ترا گر جگر خورَد
نسرین چرخ را جگر جَدْی مسته باد.(3)
انوری (از انجمن آرا).
- مستهء چیزی را خوردن؛ از آن چشته خور شدن. از آن مزه یافتن. از آن بهره مند گشتن و سود بردن. حریص و شائق شدن : و دیگر سهو آن بود که ترکمانان را که مستهء خراسان بخورده بودند و سلطان ماضی ایشان را به شمشیر به بلخان کوه انداخته بود استمالت کردند. (تاریخ بیهقی ص62).
- مسته خوار؛ مسته خور. چشته خور. کریزخور. خورده کریز.
- مسته خوردن؛ کریز خوردن. چشته خوردن. خوردن مرغ شکاری مسته را.
- مسته دادن؛ چاشنی دادن به مرغ شکاری :
چون مرغ چند دیدت هوای دل
یک چند داده بود ترا مسته.ناصرخسرو.
- || طعمه دادن.
- مسته طلب؛ چشته طلب :
لیسیدم آستان بزرگان و مهتران
چون یوز پیر مسته طلب(4)کاسهء پنیر.سوزنی.
(1) - ن ل: چاشنی دادن باشد.
(2) - ن ل: چون بهر صید راست خواهی کرد.
(3) - ن ل: گر مشتری جوی ز هوای تو کم کند
نسرین چرخ را جگرش جای مسته باد.
(4) - ن ل: لشته به لب، و در این صورت شاهد نیست.