تیز شدن

«لغت نامه دهخدا»

[شُ دَ] (مص مرکب) برنده شدن. (ناظم الاطباء). حدید گردیدن. حدت. ذرابت. ذرب. چنانکه شمشیر و کارد و جز آن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
|| خشمگین و قهرآلود شدن. (ناظم الاطباء). بخشم آمدن. خشمناک شدن. خشم گرفتن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
ز گفتار او تیز شد شهریار
برآشفت بر خیره سر گرگسار.فردوسی.
سخن هرچه گویم ز من یادگیر
مشو تیز با پیر برخیرخیر.فردوسی.
خرد را مه و خشم را بنده دار
مشو تیز با مرد پرهیزگار.فردوسی.
خسروا بر رهیت تیز مشو
سیفی اندر بریدنم مشتاب.مسعودسعد.
تندجهان رام شد تند مکن جان و دل
تیزفلک نرم شد تیز مشو زین و آن.
مسعودسعد.
|| سریع گشتن. به شتاب و عجله و سرعت رفتن. تند براه افتادن :
سپه همچو آهو سبکخیز شد
سپهبد چو یوز از پسش تیز شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
چون مرکب او تیز شود کرد نیارد
تنین فلک روز ملاقات عنانیش.
ناصرخسرو (دیوان ص 224).
|| برانگیخته شدن و تحریض شدن. (ناظم الاطباء) :
سرش تیز شد کینه و جنگ را
به آب اندر افکند گلرنگ را.فردوسی.
بزین اندر آورد گلرنگ را
سرش تیز شد کینه و جنگ را.فردوسی.
شاه ایران به تاختن شد تیز
رفت و با شاه نی سپاه و حشر.فرخی.
|| گرم شدن. شعله ور شدن جنگ و عشق و میل :
همی هر زمان رزم شد تیزتر
نپیچید یک تن از آن رزم سر.فردوسی.
دلم تیز شد با تو ای پهلوان
بگوئی کدامین ز نام آوران.فردوسی.
تیز شد عشق و در دلش پیچید
جز غریو و غرنگ نبسیجید.
عنصری (از یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
چون زنم دم کآتش دل تیز شد
شیر هجر آشفته و خونریز شد.مولوی.
|| رواج یافتن بازار. گرم و پرمشتری گردیدن بازار :
دلارای برساخت چندان جهیز
که شد در جهان روی بازار تیز.فردوسی.
پشت اهل ادب است او و خریدار ادب
زین همی تیز شود اهل ادب را بازار.فرخی.
کند شد باز مرگ را دندان
تیز شد باز رزم را بازار.مسعودسعد.
|| تند و... شدن. (ناظم الاطباء). تند گردیدن چنانکه روغن مانده. تند و زبان گز شدن چنانکه روغن و گردو و بادام و غیره. طعم تند و زبان گز پیدا آوردن، چنانکه گردوی کهنه و مانند آن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). رجوع به تیز و دیگر ترکیبهای آن شود.