بنده

«لغت نامه دهخدا»

[بَ دَ / دِ] (اِ) پهلوی «بندک»(1). پارسی باستان «بندکه»(2). از مصدر بستن، جمع آن بندگان. در پهلوی «بندکان»(3). عبد. غلام. مقابل آزاد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مرکب از بند و ها که کلمهء نسبت است و وضع آن در اصل برای عبید و جواری بوده زیرا که در بند آیند و بفروخت میروند و جمع آن به الف و نون قیاسی است و به ها و الف نیز آمده. (غیاث) (از آنندراج). مقابل خواجه. سید و مولی. (یادداشت بخط مؤلف). بنده. فتی. عبد. ولید. اسیر. (ترجمان القرآن). برده و عبد و عبید و غلام و چاکر و لاچین و زرخرید و خانه زاد. (ناظم الاطباء). برده. عبد. عبید. غلام زرخرید (در مورد مرد). (فرهنگ فارسی معین). تیم. مربوب. نخه. رِق. رقیق. رقبه. مولی. (منتهی الارب) :
زمینش بدیبا بیاراسته
همه باغ پر بنده و خواسته.فردوسی.
یکایک از او بخت برگشته شد
بدست یکی بنده بر کشته شد.فردوسی.
دوصد بنده تا مجمر افروختند
بر او عود و عنبر همی سوختند.فردوسی.
همه شهر ایران بدو زنده اند
اگر شهریارند و گر بنده اند.فردوسی.
گفت بندگان را از فرمانبرداری چاره ای نیست. (تاریخ بیهقی).
ترکان رهی و بندهء من بوده اند
من تن چگونه بندهء ترکان کنم.ناصرخسرو.
چون هندوان به پیش گل و بلبل
زاغ سیاه بنده و مولی شد.ناصرخسرو.
بنده کی گردد آنکه باشد حر
کی توان کرد ظرف پر را پر.سنایی.
من چه سگم ای دریغ کآمده در بند تو
آنکه منش بنده ام بستهء بند توام.خاقانی.
پانصدهزار دینار زیادت دارم بی ضیاع و چهارپا و بنده و آزاد. (نوروزنامه).
بنده ای و دعوی شاهی کنی
شاه نه ای چون که تباهی کنی.نظامی.
بسی بنده و بندی آزاد کرد
ز یزدان به نیکی بسی یاد کرد.نظامی.
صدوپنجاه شتر بار داشت و چهل بنده و خدمتکار. (گلستان)
چه کند مالک مختار که فرمان ندهد
چه کند بنده که سر بر خط فرمان ننهد.
سعدی.
- بندهء درگاه؛ غلام حاضر در درگاه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- بندهء فرمان؛ غلام حاضر در فرمان. (ناظم الاطباء). مطیع فرمان. (فرهنگ فارسی معین). در شواهد زیر این کلمه به فک کسرهء اضافه آمده است :
همه پیش او بنده فرمان شوید
بدان درد نزدیک درمان شوید.فردوسی.
من آن گفتم که دانستم تو می دان
که تو فرمان دهی من بنده فرمان.
(ویس و رامین).
جهانت باد دایم بنده فرمان
ترا اقبال طالع وز عدو عاق.
(از راحه الصدور راوندی).
گفت کای چرخ بنده فرمانت
و اختر فرخ آفرین خوانت.نظامی.
که فرمان دهان حاکم جان شدند
فرستادگان بنده فرمان شدند.نظامی.
گفت قاصد می کنید اینها شما
گفت نه که بنده فرمانیم ما.مولوی.
پی جان رو که کارکن جانست
تن بیچاره بنده فرمان است.اوحدی.
|| نوکر و خدمتکار. (ناظم الاطباء). نوکر. چاکر. خدمتکار. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر شاه فرمان دهد بنده را
که بگشای�� از بند گوینده را.فردوسی.
من او را یکی چاره سازم که شاه
پسندد از این بندهء نیکخواه.فردوسی.
خنک آن میر که در خانهء آن بارخدای
پسر و دختر آن میر بود بنده و داه.فرخی.
فرخی بندهء تو بر در تو
از نشاط تو برکشیده دهاز.فرخی.
زین سپس خادم تو باشم و مولایت
چاکر و بنده و خاک کف پایت.منوچهری.
و چنان نمود که وی امروز ناصحتر و مشفق تر بندگانست. (تاریخ بیهقی).
- خربنده؛ آنکه خدمت خر کند. چاروادار :
شتربان درود آنچه خربنده کشت.سعدی.
خری چوب میخورد بر جای جو
خر افتاد و جان داد خربنده زو.سعدی.
|| خدمتگزار باصداقت و مطیع و فرمانبردار و حاضر در فرمان. (ناظم الاطباء). مطیع. فرمانبردار. (فرهنگ فارسی معین) :
به ایران و توران ورا بنده اند
به رأی و به فرمان او زنده اند.فردوسی.
منم بندهء اهل بیت نبی
ستایندهء خاک پای وصی.فردوسی.
زمین بنده و چرخ یار منست
سر تاجداران شکار منست.فردوسی.
نژاد فریدون بدو زنده بود
زمین نعل اسب ورا بنده بود.فردوسی.
حصیری... حق خدمت قدیم دارد و همیشه بنده و دوست یگانه بوده است. (تاریخ بیهقی). خواجه گفت من بنده و فرمانبردارم. (تاریخ بیهقی). پسر را بدرگاه عالی فرستد بنده و طاعت دار باشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص369).
بنده مشو ز بهر فزونی را
آنرا که همچنوی به از اویی.ناصرخسرو.
چرا بنده(4) شدمان درخت و ستور
بیا تا بکار اندرون بنگریم.ناصرخسرو.
خلایق بندهء حاجات خویشند اگر به حاجات ایشان وفا نمایی قبولت کنند. (اسرار التوحید).
لیکن همگان را بندهء دینار و درم می بینم. (کلیله و دمنه).
بندهء عشق جان حر باشد
مرد کشتی نه مرد در باشد.سنایی.
بندهء دندان خویشم کو بگاز
نقش یاسین کرد بر بازوی من.خاقانی.
شاهد آن نیست که مویی و میانی دارد
بندهء طلعت آن باش که آنی دارد.حافظ.
- بندهء امام زمان؛ مطیع امام زمان :
تا تو بدل بندهء امام زمانی
بندهء شعر تو است شعر کسایی.ناصرخسرو.
- بندهء خدا و عبد خدا؛ عبدالله. (فرهنگ فارسی معین).
- بندهء خداوند و بندگان خداوند؛ مطیع و فرمانبردار و اطاعت کنندهء خداوند : سید ما و صاحب ما، امام قائم بامرالله بندهء خداست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص315). اینهااند محتشم ترین بندگان خداوند که بنده نام برد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص394).
- بندهء شکم؛ پرخور. شکم پرور. شکم بنده. (فرهنگ فارسی معین). پرخوار و شکم پرور. (ناظم الاطباء). مطیع شکم.
- بندهء مخلص؛ چاکر اخلاصمند. (فرهنگ فارسی معین). مطیع و خالص در فرمانبرداری. ج، بندگان. (ناظم الاطباء).
- خدابنده؛ مطیع و فرمانبردار خداوند.
- شکم بنده؛ آنکه بندهء شکم است. پرخوار.
|| ...و بمرور ایام بر جمیع نوع انسان اطلاق یافته پس در حقیقت مضاف بسوی حق باشد(5)... (غیاث) (از آنندراج) :
بلکه از خداوند جهان بود همه
از خداوند جهان حکم و ز بنده تسلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از بیهقی چ ادیب ص390).
و تناسخیان گویند که جمال خلعت آفریدگار است که مکافات آن پاکی و پرهیزگاری که بنده کرده بوده اندر پیش. (نوروزنامه).
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر بدرگاه خدا آورد.سعدی.
|| من. این جانب. نویسنده. گوینده. در هنگام گفتن و نوشتن کلمهء «بنده» را بجای «من» بمنزلهء اظهار ادب بکار برند. ظاهراً در اول «این بنده» و «من بنده» بود بعد تخفیف «بنده» شده. ج، بندگان. (فرهنگ فارسی معین). ... و چنانکه می گویند بنده این کار میکند. همچنین بنده این کار می کنم نیز محاوره است... (آنندراج) :
مثال بنده و تو ای نگار دلبر من
به قرص شمس و به ورتاج سخت میماند.
آغاجی.
نال دمیده بسان سوسن آزاد
بنده بر آن نال نال وار نویده.عمارهء مروزی.
به جم گفت شه کای جهان شهریار
ز من بنده بر بدگمانی مدار.فردوسی.
و مجدالملک به پارس بوده بود با جد این بنده... و اول تلمیذی جد بنده کرد در پارس به ابتداء جوانی. (فارسنامهء ابن البلخی). چون سخن در مشورت افکنده آمد بنده آنچه داند بگوید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص284). خواجه احمد بفرمود تا اسبان به غلامان بازدادند و بنده ملطفه پرداخته بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص360). بنده غریب است میان این قوم و رسم این خدمت نمی شناسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص380).
بر دل و جان بنده حکم تراست
ای شهنشاه حسن و فرمان هم.سنایی.
بنده با مشت خربط است امروز
چون خر اندر خلاب افتاده.نظامی.
گفت طوطی ارمغان بنده کو
آنچه دیدی آنچه گفتی بازگو.مولوی.
|| (ص) بسته شده و بندشده و محکم شده. || ثابت و برقرار. || مسلسل و زنجیرشده. || مندرج و مشمول و شامل شده. || مسدود. (ناظم الاطباء).
(1) - bandak.
(2) - bandaka.
(3) - bandkan. (4) - بمعنی مملوک هم ایهام دارد.
(5) - بندهء خدا.